Friday, 27 January 2017

Pu Van Kio Tuanbia.

Chief “Pu Van Kio” tuanbia tawi, Surkhua Tribal Area.
====================================
By - Pu F. Lai Len.
Ramukbawi Chief Van Kio cu Thianhlun phun, Thlaceu chung, Tial Kua hrin, Surkhua bawi Pu Mang Kung le Pi Cer Cin (Halkha, Zaathang, Sangpi chung Zahmung hrin Pu Ngun Tlung fanu, ata ah Mang Chum) hna an fapa fangkhat a si. Pu Van Kio a hringsortu hna cu a changchang in: Mang Kung, Lian Mawng, Lian Chin (Lian Sun), Tial Kua, Thla Ceu, Tial Kheng, Ri Hlung, Thang Cin, Tial Mang, Ri Hlung, Sang Cin asiloah Van Lian, Thian Hlun ti in an si. A chuah kum cu 1892 ah a si. Amah hi a mihring hrimhrim ah mifim a si.
A sianginn kainak cu: Halkha American Baptist Mission sianginn in tang 4 a awn hnu ah, Sagaing khua ah tang 5 a awng. Tang 6 a kai lio 1910 ah ramukbawi tuan dingin a pa nih a auh i 1948 kum tiang kum 38 chung ramukbawi a tuan. Mirang acozah nih Surkhua Tribal Area Chief an rak pek i, a ukmi khua 10 a rak si. (Maukhua, Lungtar, Cangva, Leium, Chawncum, Keizuan, Dumva, Pangva, Fahau, Lungrang khua) hna kha a rak uk.
A nun lio ah sa a kahmi 1555 a si i, fungtum, cakei, ngalhriang le vomkhuai tiin sahrang phuntling a rak kah i, sawm a rak tuk dih. Cakei voi 4 a fim, sa sawmtuk, rawl sawmtuk, fanu ah, puanpar phah a tuah dih. Khuang voi 3 a cawi, lawng voi 2 a thlak, khuang voi 4 nak cawi aa timh lio ah a ngandamnak nih a phak ti lo caah a tuah manh ti lo. Khuang voi 1 a cawi ah sia 30 a thah. Cucaah a hla hmanh ah:
Ngun khing ee thlai ee, sia sawm ee thum, hreng ci chung, kam lo ee mang Thianhlun .. ti le, Khua dawh run sak le tual cung hreng sia sawm thum, Mang zaraan nih an tum ngam awk lo than lio ah ee….. ti in a rak i phuah phah.
Nupi 7 a ngei. A nupi tak hmasa cu Halkha, Zaathang phun bawi fanu a thit i, fanu Tial Ceng (Ngaphaipi khua ralkap CSM Ral Ki nih a thit) a ngei nain, roco fapa a ngeih khawh lo caah, an i then i, Surkhua Thianhlun phun, Liankar chung, Tial Thang fanu Ngun Cawi a thit than i, fanu 3 le fapa 1 (rocotu Pu Tung Lian Tin) a hrin hna. Fa a ngeihmi pohpoh hi 35 an si nain, amah Pu Van Kio a thih lio 1972 (amah kum 80 a si lio) ah a nungmi fale hna cu; fapa 7 le fanu 11 an zate 18 an rak si.
Pu Van Kio nih, a thih lio ah a roh ta mi cu: Innpi le thinthang, lawng le va awr, caw 100, naa 20, sia 30, rang 16 le treasury bank ah tangka Ks 42,000 a si. Cu lio 1972 kum hrawngah Halkha khuapi chungah inn pakhat a man cu a sang bik ah Ks 2,000 a rak si.
A fale lakah fim cawnnak lei le acozah rian a tuanmi hna cu: Than Nawl (Japan uk lio chan ah ralkap sen 3 a rak si i, bestman pakhat a rak ngei); Sui Zung (sianghleirun kai in siibawi rian tuan aa timmi, uni. a kai laite ah a thi); Ni Uk (uni. tang 12 tiang a kai lio ah vuanthok in an auh caah a tuan i, Director of Chin State People’s Council Office a tuan lio ah a thi); Rosy Zing Men, B.Ed (Credit) (SMS Headmistress a tuan lio ah a thi); Chan Peng @ Di Lang, B.Sc., (Timber Corporation Assistant Manager a tuan lio ah a thi);
Sung Hnuan @ Tin May Win (Sister a tuan lio ah a thi); Ram Phawng (Nurse); Tawng Ki, B.A., (SAT); Ngun Cung (PAT, pension hnu ah a thi), Sun Ting (Midwife) hna hi fim a cawngmi le acozah rian a tuanmi an si. Atu lio a fale a nung rihmi cu: Pi Ram Phawng,
-2-
Pi Sawng Tial (Sang Tial), Pi Tawng Ki, Pi Sun Ting, Pi Tial Ceng ( Ram Thawng Nu) le rocotu Pu Tung Lian Tin (Ngun Za Ting pa ) an tang rih.
Chief Van Kio nih hin fimcawnnak a duh tuk ve caah, khuami he tanrual in 1922 kum ah Surkhua ah sianginn (National Primary School) a rak serpi hna. Cun, amah hi tang 6 tiang a cawngmi a si caah, Kawl holh le Mirang holh hi a thiam hna i a diary hi Kawlca in a tial. Mirang kut in luatnak hmuhnak in mirang nih Laitlang kha uk rih ko i, Laitlang thanchonak tuah dih hnu ah, hmailei i luatnak hmuh ding tu kha a rak duh. Zeicatiah, amah hrimhrim hi cathiam a rak si caah, fimthiamnak um lo, ngeih lo buin Laitlang le Lairam sersiam ding a har tuk rih mi kha fiangte in a rak tuak khawh. Cucaah Panglong Agreement min thut ding a rak duh lo zia kha, Shan sawbua Sao Shwe Thaik zong nih a rak theih. Asinain, Kawlram luatnak a hmuh lai 19 – 20 April 1947, Maymyo ah tuahmi Frontier Areas Committee of Inquiry (1947) ah, Halkha - MiE Chief Pu Kio Mang, Tlangpi Chief Mang Ling, Halkha Chief Mang Kio te hna he meeting tu cu a rak kai ve.
Sagaing ah sianginn a rak kainak thawk in Kawl pawl lei an thuanmi kha a rak hmuh caah, Surkhua ah 1920s hramthawk in leikuang a rak ser ve. Cucaah a hla hmanh ah:
“Kawl lei thuang, Bawinu hrawng, Van Kio se, a zungza ta ee..” tiah hla an rak phuah.
A nun lio ah minthatnak a hmuhmi hna
1.1914 kum ah Mirang nih Surkhua Tribal Area Chief an rak pek.
2. 1934 kum ah Governor of Burma sin in minthatnak laksawng ah meithal phir an rak pek.
3.May 1935 kum ah George King V & Queen nih minthatnak Medal an rak pek.
4. Ngun nam le sui roca
5.B.E.K.C.M, G.D. B.B.L.G.
6.G.S.C. minthatnak
Chief Van Kio cu kum 80 a si lio, 27.8.1972 ah a thi i, April 1973 ah nithum chung lamserh zong sunglawi taktak in an rak tuahpiak. Surkhua le Lungtar kar Bawipa tlang cungah lungdonh le kap 4 hoih thlalang ngan pipi tar in lung an rak bunhpiak. Khua chingchang sahlawh rualchan zong an rak kawh dih hna.
References:
1.Thianhlun Tuanbia le Nunphung, Thianhlun Research Committee 2010, Yangon, Myanmar, June 2010.
2.Pumpak theihmi le kawlsuatmi
By
F. Lai Len
Melbourne, Australia.
21st April 2016.
================================
Hi Pu Van Kio tuanbia tialtu F. Lai Len (Freddie Lai Len) cu Halkha peng, Phaizawng khua ah, tleicia Pu Dar Kham le Pi HLawn Ci nih an ngeihchunmi fapa a si i, 9th November 1952 kum ah a chuak. A phun Thianhlun (Thangtin Hrinthlak) a si.
A ca cawnnak le a awnmi hna cu, B.A. (Mandalay Arts & Science University – 1973), B.R.E. (Myanma Institute of Theology, Insein, Rangoon – 1996) le, Diploma of Interpreting (RMIT – 2011) hna an si.
A riantuannak hna cu, Chin State Law Office, Halkha; Chin State Cultural Officer, staff member of Malaysian Embassy, Rangoon hna a si. Halkha a rak um lioah, Halkha Township People’s Councillor kum (12) chung a rak tuan bal. A cunglei rian vialte hna cu kum (25) chung a rak tuan. Rangoon Lai Baptist Church (LBC) a um lioah LBC Nunphung le Zatlang Thanthonak Bu –NZTB (Culture and Social Development Board) ah Director saupi a rak tuan lengah, Muko Mekazin ah a hmasa ah Editor kumthum (1997 – 1999), cu hnu ah Board of Editors chungtel in kum 10 lengkai a rak tuan. Atu cu, VSL ah Laica chimtu rian le, Caleh le Holhleh a tuan.
1987 kum January thla ah Halkha khua, Khuathar sang, tleicia Capt. Tlau Dawn (B.G.M.) le Pi Hlawn Lo an fanu hniangbik Hniang Ki he an i um i, fapa Bawi Hmung Lian le Bonny Cung Chin Mang an hrin hna. Melbourne khua ah khua an sa lio. Carel le catial khi a huamci phun (hobby) a si.

Tuesday, 13 December 2016

Biafim

Bia na chim dingmi kha ca in na ttial i na min na thut duh ding mi a si lo ah cun va chim hlah...(Earl Wilson)             

Na thinlung chungah chim ding na ngeihmi bia cu, biafang tampi in hrinhfianh a hauh rih ahcun chim rih lo in khua tu fak deuh in ruatchap rih...(Dennis Roth)            

Bia i ruah tikah thil hman kha a caan hman te ah va chim lawng a za lo,thil hman lo kha chim na duh tuk nain, chim lo tein um zong kha biapi tuk...(Dorothy Nevill)            

Holh lo in umnak caan ttha na hmuh ah, na ngeih ahcun va tlolh lai cih...(Will Rogers)            

Mifim nih cun chim ding bia an ngeih caah an holh, Mihrut nih cun holh an duh caah an holh...(Plato)            

Bia pelh hmang tuk hlah, *asi * ti ding ah  * a si tuk* na  ti ah cun , a si tuk  ti chim ding a phanh tikah chim ding bia na ngei ti lai lo...( C.S.Lewis)             

Mifim bantuk pi in khua  va ruat, Bia na chim tikah mi sawhsawh nih an fian khawh ding in biachim va zuam..(William Butler Yeats)             

Thlankhor ah thlakmi mitthli lakah a fak bikmi cu , chim ding mibia rak chim lo ruang le, tuah ding mithil rak tuah lo ruang ah a si ttheu tawn...(Harriet Beecher Stome)

Mifim nih idea kong an ceih, mi za ran nih thilri kong an ceih,  mihrut nih mi dang kong an ceih...  

Bia in siseh, ca in siseh mi thlen hi kan i zuam a herh lo, kan nunning tu nih mi a thlen awk a si. (Mahatma Gandhi)

A si taktakmi Bia kha kan chim lai, A dik taktakmi rian kha kan ttuan lai, A hofa hmanh ttih hna hlah uh sih ...(Bochouh Aung San)

Mifim Bia.

Na thin a hun ahcun bia na chim hlan ah pakhat in pahra tiang rel ta. Naa nuamh lio a si ahcun zakhat tiang rel ta. ( Thomas Jefferson)

Lunghno tuknak nih lungnuamh lonak a chuahpi, lungtthawn tuknak nih lungretheih tuknak a chuahpi i, ngaihchiat tuknak nih sualnak a chuahpi. 

(T. Pergord)

Him tein um cang hnu i harnak tonmi vun ruah tthan cu a nuam ngaingai. (Euripides)


Lawmhnak cu chun-mang a si i ngaihchiatnak cu a um taktak. (Voltaire)


Lunglawmhnak cu na hmuhmi chungah si loin, na pekmi chungtu ah a ummi a si. (M. Gandi)


Hngalhnak a tlawm deuhdeuh i, nuamhnak a tam deuhdeuh. (Byron)


Nihin ni cu ka ni a si a ti khomi lawnglawng aa nuammi an si. (John Dryden)


Tthawnnak  in dinlonak le hrawkhrol in umnak chungah tthawnnak cu sau a hmun lo. (Demonstheness)


Vawlei cung ah a tthawngbikmi cu mi dang bochan loin amah tein a diarmi an si. (Henrik Ibsen)


Minung nih kan herhmi hi thazaang tthawnnak si loin, thinlung tthawnnak a si. (Victor Hugo)


Tthawnnak cu fahnak saupi intuarnak in a chuakmi a si. Nuamhnak in a chuak bal lo. (Felicia Hermans)


Minung tthawnnak thazaang poahpoah hi caan le lungsaunak an i fonhnak in hmuhmi an si. (Bal-Zac)


 Ttthawnnak le luatnak hna cu linhnak le khuadawm bantuk an si caah ttha tein an umtti ahcun zeithil paoh an tthatter. Pakhat te lawng in an um ahcun zeithil poh an hrawh dih. (Saville)
 Tthawnnak aa tel lomi dinnak cu a tlam a tling lo. Dinnak aa tel lomi tthawnnak cu aa  khawng tawn. (Min Hngalh Lo)

Catholic A Lian Ngan Ning.

Saturday, January 25, 2014
Catholic Church A Lianh-Ngan Ning~?
“Khamh nai fiang cang maw?” “Khamh nai fian lo cun Vanram na kai bal lai lo!” timi biatlang pahnih itlaih in kum zei mawzat dik a buai pengmi kei le ka phun hawi pawl ca’h cun, R.C tiah ka rak theih tawnmi Catholic Church cu zei an si ka hei tuak bal le’m lo.

Europe ram pical deuh timi ah cun, chim hau lo lianngan bik Khrihfabu an hei si ko hnga nain nihin ni ah vawlei super power aa ngeih timi US ram chung belte ah Catholic Church nakin Protestant Church an t’hawng deuh suaumau ko hnga lo maw ti awk ngai khin a um.

Catholic Church hruaitu hna le an riant’uannak hi media in theih an har ngai. Pope an ithlen caan tbk, Europe rammi a si lomi Argentina pa nih Pope rian a chan cang lai tbk lawng ah zapi zara’n theih dingin news ah an hung chuak. An phaisa kong le an ngeihchiah kong hi theih khawh a si lo ti si―confidential ah an chiah.
Hi cabia kong ah von tenhta duak dingmi cu:

R.C tiah theihmi Catholic Church i an lu bik cu pope tiah an kawh. Jesuh zultu le amah Jesuh nih Khrihbu dirhnak nawl a rak pekmi Simon Peter nih a rak dirhmi Khrihfabu an si caah Peter cu “the First Pope” tiah an cohlan. Cucaah, pope timi title an benh cangmi hna khi cu mithiang ah ruah an si.

Kam khatlei ah, England in a rak za’mmi pawl nih an rak dirhmi ram America vawlei i Khrihfabu biapi bik pathum cu, Baptist, Medothist le Presbyterian an si. Baptist cu Roger Williams timi England puritan pa nih US vawlei ah a rak dirh. Americaram Consitution kong ah biapi bikin hmual a ngeihtu cu Providence, Rhode tikulh chungah Baptist Khrihfabu a rak dirhtu Roger Williams sermi phunghram an rak izohchih ti a si.

 Methodist Church cu Anglican (R.C in a chuakmi an si thotho) biaknaklei cathiam John Wesley nih a rak dirh. Presbyterian Church tu cu John Calvin nih a rak dirh i, John Knox nih a von dirkamh t’hanmi Khrihfabu a si ti khawh a si. Protestants pawl kan pa bik Martin Luther timi German pa cu R.C pawl an pastor (kanmah holh in) cathiam a rak si ve. Luther ruangah Baptists, Methodists, Presbyterians in nihin ni ah cun On the Rock ti phun, Holy Spirit ti phun in Original Baptist tbk tiang mah le duhning cio in Khrihfabu dirh lulh kan si hna.

Khrihfa chung bakbak cun, Buddhist an tam biknak Kawlram ah Baptist Khrihfabu an lianngan bik ti si. Confucius cawnpiaknak nih a runh in a runhmi South Korea ram ah cun, Presbyterian le Methodist an ngan bik ti si ve.
Vawlei pumpi huap in biaknak vialte lakah a lianngan bik phu cu Catholic an rak si―an milu dihlak 1.2 billion tuak in an ruah. Atu belte ah cun, a karh a rang bikmi Muslim 1.6 billion minung nih an tei cang hna―milu rel cun.

Thawng thei lo dai te’n a um zungzalmi Catholic Church hi zeitluk indah an rum i an t’hawn? A t’hawng bik an si rih ko lai tiah ka zumh. New York khuachung um St. Patrick Catheral
The Economist magazine nih a t’ialning ah cun, Vatican nih a church le a church riant’uannak caah US ram pakhat chung lawng i 2010 kum chung a hmanmi dihlak cu $ 170 billion a si a ti. Cu vialte an hmanmi phaisa i 57% cu ngandamnak lei caah, 28% cu sianghlei cawnnak (colleges and universities) caah, 6% cu riant’uantu hna lahkhah le ei awk, cun 2.7% kha siifah bawmhnak caah ti in an hman a ti. An mak bak ka ti. Ka uar ngai hna. Mithah lainawnnak le ramkip i bom va buah dingin phaisa tomtom hman a hmangmi Muslim pawl he cun a lingtalet bak an si ka ti. Thawhlawm le bawmhnak lawng a kawl pengmi Mipiangthar kannih Protestants pawl nakin Pathian sermi vawlei aa dawhnak dingah rian an t’uan deuh men lai ka ti fawn.
US ramchung ah a liannganbikmi mi bawmchantu bu (charitable organization) cu Catholic an si hoi. Cu bantuk rian caah minung 65,000 kha lahkhah pek in rian an pek khawh hna i kum khat ah minung million 10 caah rian an t’uan zungzal.

Cucaah, an church hruaitu hna nih ngakchia sinah sexual abuse an rak tuah ruang i, phaisa an rak liammi 3.3 billion hrawnghrang kha cu US ramchung ca lawng hmanh ah kum khat ah $ 170 billion a hmang khomi Catholic Church caah zei pipa a si lai lo tiah an ti phah. US ram chung lawngah riant’uantu minung dihlak 1 million renglo lahkhah a pe kho pengmi Catholic Church hi company ngan taktak tiah theihmi pawl nakin a let in an lianngan. Minung tampi rian pek khawhnak lei in a tei khotu cu Wal-Mart lawng a si e tiah the Economistnihcun an t’ial.

Lekki, Lagos, Nigeria ram i Catholic Church an sak tharmi cu a mah ngaingai. London architect sinah an rak suaitermi a si.US ram chung lawng hmanh ah kum khat ah mah zatzat a hmang khomi Catholic Church hi acheu nihcun a soisel ngaitu zong an um. Vatican Billionaires ti phun khin min an bunh hna. Asinain, a t’hatnak le mit-au dingte in khua a zoh khotu pawl belte nihcun upat awk an tlak an ti hna. Hal lawng a rianmi Khrihfabu pawl nakin pekchanhnak in rian a t’uantu an si an ti hna.

Catholic Church nih a ngeihchiah dihlak tuak ding cu a si kho lo dingmi thil a si tiah an ti. Rel cawk lo tah si ko lai~! US ram pakhat ca lawng i kum khat a von hmanmi an von theih khan media pawl an lung a hung fiang kan ti lai. S C A at 11:16 PM

Kawlram Upadi.

Myanmar ram ah hlawhhlang nemnetnak phung hi 1949 kum ah an rak tuah i  cu remh a hauh bia  mipi hluatdaw  palai Daw Sanda Min nih a chim. Myanmar ah hlawhhlang phung cu: Hlawhhlang riantuantu a si bia theihfian a si le, kum 1 in kum 3 karlak thongthlak, riantuanhar tuanter, tiin kum 60 luancia i an phung kha tutiang an nunter. Cu thil cu remh a cu, tiin bia a chuak. Hlawhhlang an tlaih tikah thong an thlak i thonginn inn in an chuah tikah hlawhhlang rian tuan ti lo dingin acozah nih thil pakhat khat an tuahpiak? Nu pawl mah bantuk rian tuan lo dingin zei rian dah  an pek? ti pawl bia hal nak an tuah.
1001859_599866773387298_1376354702_nMyanmar Zan-ar pawl
Hlawhhlang rian tuan ruangah bia chok vaak kum 2011 ah 1956, kum 2012 ah 3226, kum 2013 ah tutiang ah 640 a um. Hi kong ah hlawhhlang tuan lo dingin zeitluk cawnnak, riantuan peknak, bawmhnak an negih? timi hi tu ah hruaitu pawl nih an ruah dingmi a si i, a tlaih lawng thiam loin, um lo an duh ahcun um lo  dingah chimh, bawmhding pawl kawl ding a si, tiin Sanda Min nihcun a chim. Cun, hlawhhlang an tlaih ahcun hlawhhlang sin kaltu pa zong tlaih dih ding le dantat ding tah, tu i hruaitu pawl nih an ruatchih maw? tiin biahalnak a tuahchap.

Pathian Bia Sermon.

Salm 46:11 Lianngannak he a khatmi BAWIPA cu kan sinah a um; Jakob Pathian cu kan himnak a si.

Caan tampi cu kan i ruahning in thil a um lo tikle a kal lo tikah, kan ngaihchia, kan lungrawk i sivaang i thinphang thlahlau in kan um tawn. «Bawipa, khuazeiahdah na um» tiah kan au tawn. Cucu, kan sinah Pathian a um le amah control nak chungah kan um hi kan theih tawn lo caah a si.

Khrih zultu hna kha Herod nih a rak hrem hna i a rak thah hna. Zultu 12 chung I Jeim zong kha a thah. Cun, Peter zong kha a tlaih I thah dingin thonginn ah a khumh. Thaizing bantuk ka thah lai a ti zaan ah khan Peter cu ralkap pahnih karah ai hngilh ko ti kan hmuh (Lamkaltu 12:1-6). Thaizing bantuk thah ding ah Peter ai hngilh khawhnak aruang hi Bawipa nih a ka umpi ko, amah control nak tangah ka um ko ti hi fiang tein a theih caah a si. Cun, Joseph te hna, Paul te hna zong kha mi nih an tuk an velh hna I thonginn an um ko zong ah khan ngaihchia lungrethei in an um lo. Cuti an um khawh cu, Pathian kha an hnangamnak le an himnak a si caah a si.

Salm 118:6 zongah kan hmuhmi cu, “BAWIPA cu ka sinah a um caah zeihmanh ka tih lo” ti a si. Pathian hi kanmah sin zongah a um ve. Cucaah, tihphang in, ngaihchia in le lungdong in kan um ding a si lo. Paul nih, “Bawipa ah cun I lawm ko u” (Filipi 3:1) ah a ti bantukin, Bawipa ahhin kan I lawmh zungzal awk a si ko.

Bawipa kan sinah a um ko!

Nikhat hnu nikhat Bawipa umpinak a theimi na si khawhnak hnga, Bawipa nih thluachuahnak in pe ko seh!

Friday, 9 December 2016

Laimi Dihlak Hrințhan Usih.


Image may contain: 1 person , suit

“Laimi Dihlak Hrintthan Usih”
Hi i tonnak hi careltu caah Thlaraulei tthawnnak petu a si lai ti ruahchannak he kum 2007 lio i chuahmi Muko Editor Joel Ling I Tonnak cauk chungta kha rel a tthat khunnak zawn tete thim in von tlenmi a si. An rak i ton caan cu kum 2005 lio ah khan a si.

Rev. Gordon Za T,hio (Rv. G. Za Thio ) Tuanbia Tawi
Kum 1948 April 17 ah Thantlang peng, Tlangpi khua ah a rak chuak. Tangcheu in tangli tiang Tlangpi khua ah, tangli in tang sarih tiang, Farrawn khua ah, tangriat in tanghra tiang Hakha khua ah a rak kai. Tanghra a awn in, Mandalay Art & Science University ah B.Sc. (Zoology), Yangon Art & Science University ah M.Sc. (Theory Portion), Twin City University, U.S.A ah correspondence in B.A.Th, le Presbyterian Theological Seminary, Civite, Philippines ah M.Div. a rak laak hna. M. Div. a awn lio ah, President Award zong an rak pek. Cawng saya (S.A.T), Thantlang peng Council ah Inspection Chairman, Pastor rian, Church Planting & Training Center, Myanmar ah Director, free evangelist, tbk… a (rak) ttuan hna. An chungtepi in Yangon ah an um.
Joel Ling: Pianthar hi zei in dah na tah, ka piangthar ti i chim thengtheng maw a hauh, asiloah an nun ah a lang kho ko na ti dah?

Rv. G. ZT: Pianthar cu keimah nih ka tahning hi a biapi lo. Khrih thawngttha a zum i khamhnak ah Khrih ai bochanmi paoh hi mi piangthar an si i, an zumh lecangka Pathian nih Thiang Thlarau in ca a khenh hna. (Efes. 1:13). Phundang i chim ahcun, Khrih Thlarau an co (John. 3:5; Rom. 8:9,16). Kan chunglei, i thlennak le kan comi Thlarau cu mi nih hmuhpiak khawh a si lo nain, kanmahte in kan i hngal ko (I Korin. 6:19; I John. 3: 24; 5:13)… Nun ah a lang kho maw na timi hi ka duh ngaite. Lang kho ee, a lang khomi a si caah pei lang dingin Baibal nih a kan cawnpiak i a kan forh fom cu (Math. 7:21; Lam. 2:24-46; Gal. 5:22, 23; James 2: 14-17; I John. 2:29; 3: 9, 10) Ka piangthar ti chim hi, a herh caan a um. A herh lopi i va chim cu a ttha lem lo ka ti. Kan chim theng ruangah kan pianthar a si lo. A herh lio caante ah kan chimmi khi cu Jesuh fialmi a si (Math. 10:32, 33) caah kan chim ruangah kanmah caah fehnak hna a si i midang caah thazaang petu le lamhruaitu hna a si tawn. A piangthar na ko i ka piangthar ti chim hna ai nautatmi le ai duhter lomi ka tong bal hna lo. Cun, a herh lopi i ka piangthar tiah ai ce-ngiami (mi chorh hmang) ka tong bal fawn hna lo.

Joel Ling: Pianthar hi thlarau thilpek maw a si, minung lei in kawl i hmuh khawhmi dah?

Rv. G. ZT: Pathian tuahpiakmi (Pathian laksawng) le Thlarau thilpek cu an i dang. Pianthar cu Mizo holh kan i hlanmi va si kaw, kan Laiholh cun hrintthan a si. Hrintthan cu Pathian tuahpiakmi a si (John. 3:3-8) i thawngtthabia kan theih i kan van (von) zumh bak khin kan co (John. :16; Rom. 10:17; I Korin. 15:1-4). Cucaah, piantharnak ah Pathian lei le minung lei an ttangtti kan ti lai. Duhning paoh in kawl i hei hmuhmi a si lo, Pathian biatak theihnak maw, relnak in maw, mi nih Khrih le a kan ttuanpiakmi (John. 3:16; Math. 20:28; Rom. 5:6-8; I Pet. 3:17, 18) an zumh tikah an comi a si. Pianthar cu Thlaurau thilpek (the gifts of Holy Spirit) a si lo ka ti cang khah. Thlarau thilpek cu a piangthar ciami kha Thumkomh Pathian nih, a rianthiang ttuannak caah a pekmi hna laksawng tu a si. Piangthar dingah Pathian nih thim hlei a ngei tiin ai cawnpiakmi Khrihfabu zong an um i cu hna nih cun van kai dingmi hi Pathian nih tuanpi in a khaukhih cang hna i cu a khaukhihmi hna lawng kha Pathian nih a caan a cu a ti tikah, a hrintthan (pianthar)ter hna an ti. Kei tu nih cun ka pom ngam lo. Mi vialte caah Khrih a thih caah (John. 3:16; I John. 2:2), Amah a kawl i, Thawngttha a thei i a zum takmi paoh kha a hrintthanter hna tiin ka pom. Pathian cu thleidan a ngeimi a si ka ti ngam lo.

Joel Ling: Sualnak le tthatnak timi hi minung chung ah Pathian nih a ser veve in Pathian lila nih a kan pekmi duhthimnak/ khuaruah khawhnak (rational thinking power) nih sualter khawh, tthatter khawh bia tu a si hnga lo maw? Sualnak le tthatnak kongah Satan le Thlarau kan rinh tuk hna ahcun, minung cu tuaktaan khawhnak ngei lomi, mahte in zeihmanh a tuah kho lomi “seh" bantuk sawhsawh kan si ne hnga lo maw?

Rv. G. ZT: Minung chung i sualnak a luh cu Adam nih Pathian nawl a buarnak thawngin a ra i, tthatnak kan tuahmi cu Pathian nih Amah mui lo in a kan sernak ah ai telmi a si. Minung kan sinak ah ai rawnmi a si kan ti ko lai. Cucaah, sualnak le tthatnak hi kan chung ah Pathian nih a ser vevemi an si lo. Thilttha tuah khawhnak hi a rak kan ser lio ah a telh. Sualnak (thiltthalo) cu Pathian sermi si loin Satan (Lucifer) in ai thok i, minung dihlak cung i a tlun cu Adam thawng in a si. Tthatlonak, harnak le buainak kan timi cu minung sual i a tluk ruangah a cangmi a si (Gen. 3). A tlu cangmi minung nih kan sual tikah Satan puh phung a si lo. A kan tukforhmi kha kan duhthimnak hmang in kan tuah deuhmi tu a si. Thiltthalo kan tuahmi dihlak zong Satan tukforh ruangah a si thlu lo, kanmahte zong in kan tuah tthiam ko. Tthatnak tuah dingah Thiang Thlarau kan rinh kel lo. “Thiltha ka tuah lai tiin bia kan i khiah tikah, a kan bawmh i a kan ttanpi. Pathian nih Adam le Eve a ser hna liote in duhthimnak nawl a kan pek caah seh cu kan si reng lo.

Joel Ling: Jesuh Khrih khamhnak a hngal lomi le a pom lomi paoh khamh an si lai lo, kan ti tikah, Jesuh Khrih chuah hlan minung vialte teh? Kanmah Laimi sining in cun, Siangbawite Lairam an phanh hlan i Laimi vialte hi hell ah maw an kal dih kun lai? Pathian thawngttha chimtu an phanh khawh lonak ram minung vialte teh hell ah maw an kal dih cio ne lai?

Rv. G. ZT: Jesuh Khrih thawngttha hngal lo buin a thimi hna khamh an si lai le lai lo kongah ralttha ngai in kan let ngam lai lo. Zeicatiah, chiattha thleidannak a ngei rih lomi hngakchia, an no liote i a thimi kongah siseh, sertu khuazing sinah sual thupha cawi in thla a rak cammi le rai a rak thawimi hna kongah siseh, a chia-ttha thleidannak in Pathian a um ti ruat zau in a rak nungmi hna kongah siseh, (Rom. 2:14, 15), cu set tiin Bawipa bia nih a tinak ka hmu lo. Asinain, Jesuh Khrih kong a thei nain a pom duh lomi tu cu khamh an si lai ti ka zum lo. Jesuh bia a um ko (John. 3:18, 19) Cucaah, na ka halmi, siangbawite Lairam an phak hlan i a rak thimi le thawngttha theita loin a rak thimi hna hell ah an kal ko lai ti kong tu cu a leh awk kan hngal lo. Mah hna lakah misual ka si, ngaihthiam haumi ka si, ti i hngal in, sertu Pathian a um ko ti hngal fawn in, cu sertu Pathian sinah, “Ka ngaithiam ko” tiin a rak au ruangmangmi bel le chiattha thleidannak ngei lomi hngakchia hna cu Jesuh Khrih ruangah khamh an ve ko hnga lo maw ka ti. Jesuh min an hngalh rih lo zongah sertu Pathian a um ti hi a tlangpi ai phuannak (general revelation) hmang in cu Pathian a kawlmi hna le a panhmi hna cu van ah an kai ve men lai ti ka zumh ko. Khamhnak hi Jesuh vailam cung i a thih, a thawhtthan le van a kai hnu ceo in a ummi a si lo, Jesuh cu vawlei ser hlan in Pathian thinlung ah a rak thi cang. Cucaah, Khrih cu vawlei ser hlan in thah cia Tuufa tiah auh a si (Bia. 13:8). Adam thok in caan dongh tiang khamh a simi paoh cu Jesuh Khrih (Messiah) thawng lawngin khamh kan si dih. Jesuh a chuah hlan minung nih a ra lai dingmi Khamhtu Messiah an i bochannak ruang le an zumhnak in khamh an si i, vailamtah hnu i hrinmi minung tu nih cun kan ca i a thi i a tho tthanmi Khrih (Messiah) kan zumhnak thawngin khamh kan si ve (Cahlun chan ah a ra lai dingmi Messiah zumhnak in a si i, Cathar chan ah a thi i a tho tthanmi, Khrih kan zumhnak in).

Joel Ling: … Biadang deuh seh, Laimi sin chim an duhmi bia (pathum in)?

Rv. G. ZT: Laimi sinah biacah ka duh bikmi (hna) cu:
Thlarau lei: Minung cu Pathian nih thuat thum in a kan ser. Pumsa, nunnak le thlarau (Body, Soul & Spirit) ai ngeihmi kan si (Thess. 5: 23). Mah lakah kan thlarau hi a biapi cem. Thukpi ruah lo el purh lo ahcun, pumsa nunnak hi kan chuahhnawh chan a si rua tiin ruah sual a fawi. Hiti ruah cang hnu cun, pumsa nuamhnak lawng kawl a si cang i vawlei rian le thilri hi buaipi a si. Jesuh bia kha kan philh lo a hau. Zeitindah a ti kha? “Mi nih vawlei le a chung thilri vialte hi a ningpi in co seh law, a nunnak sung ttung sehlaw, zeital a miak hnga maw?” tiah biahalnak a tuah hnu ah, Amah tthiamtthiam nih, “Miak hlah” a ti khah (Mk. 8:36). Cucaah, Laimi misifak le mihar a simi nih, thlarau nunnak kan ngeih ding hi kei cu ka saduhthah ngan bik a si. Cucaah, a tawinak in, “Laimi dihlak hrintthan usih” ti hi thlarau lei ka biacah duhmi a si.

Nuncan Ziaza: Laimi kan tthan a kan dawntu, kan mui a chiattertu, kan chan a tawitertu le ningzah a kan phorhtertu thil pakhatnak cu ZU DIN I RIT hi a si. Laimi le Lairam ka daw a ti ttung i kan phun a kan hlotu zu kongah a lung a fah lo pinah zu dinlei i mi hruai hmangmi cu ram daw tak le phun daw tak ah ka chia kho hna lo. Laimi kan nunphung le zu an rak i kawp hi cu a poi tuk hringhran. Khrihfa kan si hlan hmanh zeiti ttha, Khrihfa biaknak a luh hnu i Khrihfa kan si kan i ti hnu i Thlarau tu i khat loin zu tu i kan khah le kan rit cu lohtlau rumro a si ko (Efesa. 5: 18). Zu nih a kan hrawh tuk le a kan thlak tuk caah zu dotu tapung tho hna sehlaw, ka ngeih lo buin phaisa ka thawh ve hnga tiah ka lungfah tuk ah ka rak ti bal. Cucaah, Laimi nih zu hi ri hrimhrim hlah usih, ti hi ka aupi duhmi a si tthan.

Fimnak Lei: Laimi hi carel kho kan tampi cang nain, carelmi an tlawm tuk. Cun, ca kan cawn tikah, thiamnak nakin camipuai awn le degree hmuh kan duh deuh. Khrihfa biaknak rawh hram ai thok kha, a lung ai thleng taktak lomi mi tampi nih an biaknak an kaltaak i Khrihfa biaknak i an luh in a si an ti (whole sale conversion). Cu bantuk cun miphun lothlaunak ah a kan kalpitu thil pakhat cu, thiamnak tak ngei ttung lo i, camipuai awn le degree i pek hi a si. Hihi ttih a nung tukmi a si. Cucaah, Laimi fimnak a kawl i ca a cawngmi paoh nih kan cawnmi cio ah nuza, paza kan si nakhnga thiam taktak hi uar usih, i sehchih usih ti hi a pathumnak i biacah ka duhmi cu a si. Credit: Global chin news.