CHIN MIPHUN HMELCHUNNAK: VAKOK TUANBIA
(Chin National Symbol)
Saram lei kong a hngalmi nih, Vakok hi aa thlengmi va (evolve) a tuahmi a si. Vakok dirhmun phaknak caah, chan tampi a rak rau. Hawi hlan bik Vakok a si tiah an ruahmi, Lungsaruh (fossil) a hlun bikmi pakhat cu, Africa chaklei Moroco ah an hmuh i kum million 15 lio ah, a rak tlongmi Vakok ruh a si. Africa Savannah ram hi, Vakok chuahkehnak ram a si i vawlei ah a tlongmi Vakok tam bik an umnak le Vakok thawhkeknak hmunhma hlun bik a si. Africa in, Vakok cu an pem chin lengmang i, South East Asia an phak tikah hin, thingkung tamnak ramlak va ah an i chuah, tiah an ti.
Nihin ni ah, Vakok tam bik an hmuhnak hna cu: India, Kawlram, Thailand, Laos, Vietnam, Malaysia, Surmatra, Java, Bali le Borneo an si. Saram lei kong a thei hngal hna nih an zoh tikah vawleicungah Vakok (hornbill) phun hi 54 an um tiah an ti. Nihin ni ah Lairam chung Tipi le Ṭio kap ah Vakok hmuh dingan um len rih. Laimi nih ruah dingmi thil pakhat cu Vakok phun 54 a um tikah vapual, vavuk, vahai kan timi pawl zong hi vakok phunphai ah an chiahchih. (A taktak ti ahcun, Laimi nih kan hmelchunhnak (ṭazaih) ah kan hmanmi hmanthlak vakok (hornbill) tiah kan timi khi vapual deuh a si.)
Vawleicung pumpi huap in zoh tikah minung thah ruang, thingthei ei ding a tlawm chin lengmangmi le thingram tupi an hrawh tuk ruang zongah Vakok hi an zor chin lengmang cang. Laimi nih ruah dingmi pakhat cu Lairam zongah kan miphun hmelchunhnak hmanh ah kan hmanmi va a lo deng cang. Zeitindah kan miphun a si ve kun lai? Kan miphun sining a lo ve sual lai maw? ti hi ruah an hau ve cang.
(a) Mifim Hmuhning
***************************
Vakok a umnak ram kip nih vakok hi va sunglawi le nunzia a dawhmi va ah an rak ruah cio. Ram kip minfim mi hna nih Vakok an hmuhning le Laimi pipu hna nih an rak hmuhning hi an i lo ngaingai. Vakok Nunzia hna cu:
1. Umnak an i ṭhial tikah a zuang kho lomi le a derthawmmi an i hngak. Dawtnak an ngei.
2. Nu le va zumhtlakte in zungzal an umṭi. (An i thih ṭian tikah a nungmi an i that ve).
3. Nu le va bu tuah an i bawm. Thing muru a ngei lomi kha an nupa an reiṭi. Asiloah thingkua a um ciami ah kua an serṭi.
4. Vakok nu ti tlumh a zat tikah kua chungah a lut. A ka vialte a phih dih. A vapa hmur le a nupi hmur a tlum fangfang lawng in an awnh. Cucu nupi, fale himbawmte in umnak caah a si.
5. Vakok nu a tlumh chung vialte a vapa cungah a hngat. Pa dang cohlan phung a si lo. (A kua kam ah pa nehnang dang a um sual ahcun va cung pa duh in a vapa nih a cuk i a thah tawn).
6. A nupi a tlumh chung vialte a nupi cawmken le zohkhenh cu vakok pa rian a si. Vakok pa zong nupi dang kawl phung a si lo. Nupi fa te cungah zumh awktlakte in an um. (A va nih nu a duh sual ahcun thi lakin rawl a nuar tawn).
7. Vakok nu nih a fale an tlah hlan tiang, thingkua chungah a umpi hna. Zeitluk in a rawl a ṭam le a ti a hal zongah a in chih. Fale cungah thih tiangin dawtnak a ngei.
8. Vakok nunphung ahcun mi nupi, mi va chuh phung a si lo.
9. Vakok nupa hi ramri an ngei ve. Cu an ramri runven cu vakok pa an rian a si. Mi ramri va chuh zong an phung a si lem lo. An i chuh sual ahcun thi dengin cuk den a si tawn.
(b) Vakok le Laimi Pipu Nunzia
******************************************
A cunglei kan ṭalmi hna hi Vakok nunzia ah Nawlbia pahra bantuk an si. A tawinak in chim ahcun vakok nunzia cu “dawtnak, zumhtlak nun, rianṭuan zuamnak, lungrualnak, zangfahnak le nun thiannak” an si.
Mah bantuk an nun an hmuh caah Laimi pupa hna zong nih Vakok cu an thianhlimmi le a bawimi va ah an rak chiah hna. Kan pupa hna zong an rak fim ngaingai ti a lang. Vakok nunzia aa dawh tuk caah an nunzia ah cawnpiaktu le zohchunhtlak ah an rak hman hna. Vakok nupa hna an i dawtnak, rianṭuan an i bomhnak, fale an cawmṭinak, zumhtlak in an nunnak, vakok pakhat le pakhat an i bawmhnak le ramri an kilvennak lungput te hna hi Laimi pipu nih an rak upat ngaingaimi lungput an si. An sining he aa lo ve maw ti zoh rih hna usih.
Vakok nunzia le Laimi nunzia hi a lawhnak tampi an ngei. Tahchunhnak ah, Laimi pipu hna chan ah: “Laimi cu zumhawktlak miphun, dinfelnak a ṭanhmi, fir le tlei a duh lomi, lihchim a duh lomi, innchungkhat dawtnak a ngeimi, mah ca lawng a ruat lomi, innpa chakthlang zawn a ruatmi, ngakṭah buangro le hmeinu hmeipa, miharsa a bawmmi, sifak santlai lo a karh lo in eidin tirawl a cawihmi, u le nau a dawmi le a dirpi mi, khuapi ca ṭhatnak a ruatmi, khuaram himnak caah fei le nam he a dir ngammi, rianṭuan a zuam i nupi fale cawmnak ah tupi hmawng hmanh a ṭhiammi le tuhmuite hmanh in lam nganpi a ser khomi an si. Laimi pipu hna hi nu le va karah dawtnak an rak ngei. Nuva ṭang ṭhen a tlawm. Ṭang dang pom cu sual ngan taktak ah an chiah. Nu tlaihhrem a rak um lo. Lungthiangte in an rak i lengkai. Dinnak an nunpi caah chawva ruangah mithah lainawn, hlenthawi, din lonak a rak um lo (Ral dohnak tu ahcun milu an rak lak ko). Vawlei hang cu a kha ti an rak ruah caah pipu hna khua ramri, lo ri le inn ri cuh an ṭih. Chiatserhnak le thaltan an rak duh lo. Mah bantuk dinfelnak a um tikah tazacuai zong a um lo (Cucaah tazacuai timi biafang zong an rak ngei lo). Pek ṭhenh an siang, sazam te zong tlang an rak zam tawn, khualtlung, mileng, mipem vakvai an dawt hna.”

Zeicaahdah mah tlukin pipu hna nih dinfelnak an rak ṭanh ti ahcun khuazing pathian an rak ṭih le thluachuah hmuh lai lo an rak phan caah a si. Cucaah Laimi pupa hna nunzia hi, “dawtnak, dinfelnak le thlachiat ruahnak in a khatmi a si caah an si a fak, zu le sa an ei ko nain khua chungah deihnak in a rak khatmi a si.” Kan ṭial cawk lai lo, a tawinak in, Vakok nunzia le Laimi pipu hna nunzia hi tahchunh tikah lawhnak tampi an ngei. Cucaah Laimi pipu dinfelnak zohchunh in chan thar Laimi zong nih Vakok hi kan hmelchunhnak ah kan hman venak a si. Kan hmannak zong a chan in a kal ve cang a si lo maw?

A tawinak in Vakok sining le nunzia dawh hi biaknak biafang catlang pakhat in kan ṭial a si ahcun “Khrihfa nunzia” tiah kan ti khawh ve. Cu ve bantuk in Laimi pipu hna zong Khrihfa cu an rak si lo. Zu le sa he an rak i ciah ko nain Laimi pipu hna nunzia ah Khrihfa lungput a simi, “dawtnak, hnakkar tenhnak, zawnruahnak, thlachiatruahnak, lungthin fualnak, dinfelnak, sual ngeihthiamnak, zangfahnak, ṭhatnak, siannak le toidornak” lungput an rak ngeih caah Laimi pipu nunphung ah “Khrihfa nunzia” tampi a rak um ve cang. Cucu Vakok le Laimi pipu hna nunzia dawh a si.

Cucaah cun siangbawi Dr. East nih Lairam tampi a cul i pipu nunzia dawh, khuazing an ṭihnak kong a hmuh tikah hitihin ca a ṭial: “Laimi hna nih Pathian kong an thei lo; dawtnak timi biafang an ngei lo… timi hna hi kan rak zumh dengmang… asinain, hi ruahnak hi ka pom kho ti lo; a fiangmi cu ramtang Laimi hna nih hin vancung Pathian hi, sertu a si ti an rak zumh cang ko. Hi zumhnak hi Laimi vialte sinah a um ko cang,” tiah a rak ti phah. Lai pipu hna nih tuchun bantuk in khuazing pathian an zum lo nain an nunzia le tuahsernak ah, “Khrihfa ṭha hna lungput” an ngei ko cang tihi hmuh khawh a si.
(c) Ruah Ṭhan a Hau Cang
*************************************
Laimi pipu chan le atu kan chan tahchunh tikah dannak phun tampi a um lai. Pipu chan ahcun atu chan bantuk in tangka tawngh, ram dang kal le zei dang ṭhanchonak a rak um lo. Asinain Laimi pipu hna cu dinfelnak le zumhtlakmi sinak an rak ngei. Mirang le Kawl he an um tik zongah zumhtlak an rak si. Mi phun dang zong nih an rak upat hna. Atu cu fimnak, rumnak, dawhnak, hlasak thiamnak le zeidang lei ah a lam kip in kan ṭhang. Vawleikulh (continent) panga ah Laimi kan phan ve cang, lunglawmh awk a si.
Khatlei ah Laimi kan ṭumchukmi thil pakhat cu pipu nunzia a simi, “Dawtnak, dinfelnak, thlachiat ruatnak le zumhtlakmi sinak Vakok nunzia” kha kan ram ah a zor chin lengmang. Kum 100 khrihfa Jubilee zong kan tuah. Za ah 80% cu Khrihfa khan ah kan i chia. Asinain Vakok nunzia a simi pipu nunzia hna hmuh awk a har chin lengmang.
1. Vakok cu, lungrualnak (unity) an ngei. Laimi lungrualnak kan ngei kho maw? Hakha, Falam le Tiddim ti bantuk in, zeitluk in dah kan i ṭhen? Khrihfabu karah remnak a um kho lo. ZBC hmanh zeitluk in dah a buai? Vakok Nunzia a um kho ti maw?

2. Vakok cu a derthawmmi an i bawm. Laimi zong pipu chan ah aa bawmchan mi kan si. Tuchan ah cun, midang cu chim hlah, u le nau kar hmanh ah bawmhchanhnak a tlawm tuk.Ramdang kalnak ah, unau chuakkhat hmanh, tangka karh in kan i cawi. “Zaangfahnak le thlachiat ruahnak” a um ti lo. Ngakṭah buangro, hmeinu hmeipa le sifak santlailo hmanh tangka karh laak an si. Tangka karh in, innlo ṭha le mawṭaw ṭha cawk kan zal. Khoidah Vakok nunzia a si hnga?

3. Vakok nuva cu thih tiang dawtnak le zumhtlak in an um. Lairam ah nuva dawtnak a fek lo chin lengmang. Nuva ṭang ṭhennak a tam chin. Khoidah Vakok te nupa nunzia a si?
4. Vakok cu nu le va bu tuah an i bawm. Laimi pipu chan ah nu le va inn an rianṭi. Tuchan ah nu le va huatralnak le innlo cuhnak a chuak tawn. Khoidah Vakok nupa lungput a si hnga?
5. Vakok te nupa cu tefa himbawmte in ngeihnak ding caah innlo ṭhate in an ser. Pipu hna zong innlo rianh ah zaanghlei an cawi. Laimi tampi cu tefa ngeihnak caah innlo rianh kan der tuk cang. Miphundang nih an kan chawhkanh tuk. Vakok nunzia a um kho ti maw?

6. Vakok nu cu a tlumh tikah a va cungah aa hngat. Dawt hlawhte in le zumhtlakte in a va khoika a kal zongah a rak um. Lai nu hna san kan tlaih lo tikah vale tangah toidor kan thiam maw? Va le um lo karah zumhtlak in a um lomi kan tam tuk cang. Vakok nu nunzia kan herh ko.

7. Vakok nu a tlumh chung vialte cawmken le kilven cu Vakok pa ṭuanvo a si. Lai pasal hna nih nupi fate cawmnak ah ṭuanvo la kho lomi kan tam tuk. Nau pawi lio ah nupi le zawnruat lo in
ngaknu dang len le zudin sa ei men in a vakvaimi kan tam tuk. Vakok pa nunzia kan ngei maw?
8. Vakok nu cu a va cungah zumhtlakte in a um zungzal. Lai nupi tampi va le um lo kar le khualtlawn kar ah zumhtlak kan si ti maw? Vakok nu lungput a um kho ti maw?

9. Vakok pa zong a nupi cungah dawtnak le zumhtlakmi sinak a ngei. Laipa tampi kan bawi, kan rum, kan lian ngan cangka in nupi fale hnuchit takmi a tam tuk. Ramdang kalmi pa, tangka tawng le milaar deuh nih ngaknu cu chim lo, mi nupi hmanh hrial lo a tam chin. Khoidah Vakok pa nunzia a si hnga?
10. Vakok cu nupi chuh le va chuh an hmang lo. Pipu chan ah cun, mi ngaknu chuh hmanh thlachiat an ruat. Tuchan ah cun mi nupi le va chuh hi thil poi ah kan ruat ti lo. Lairam ah va chuh le nupi chuh a tam chin lengmang. Vakok nunzia a um kho ti lo maw?

11. Vakok nu cu a fale an choihtlah tiang temhnak phun zakip he a kua ah a bawk. Lai nu tampi nih tefa kong zong ruat lo in a vaivuanmi kan tam chinchin. Vakok nu nunzia a um maw?
12. Vakok pa cu mah tiram runven hi an rian nganpi pakhat a si. Laipa tampi cu Lairam le Lai miphun runven zong kan rian a si ti hmanh kan hngal kho ti lo. Mah ca ṭhatnak a si ahcun, Lairam zuar ding kan tam tuk cang. Mah miphun hawi kilven cu chim lo, ramdang ah Lainu/Laipa a zuarmi kam um len cang. Vakok pa nunzia a um ti maw?

13. Vakok cu ramri an ngei. Ramri cuh zong an phung a si lo. Lai pipu hna zong, “Pipu cheumi ramri an upat.” Tuchan ah ramri, lori det le innri cuh a tam tuk. Ningzak ngai kan si. Vakok sinin fimcawn kan herh.
A tawinak in, Vakok upat an sinak bik cu, “zumhtlakmi sinak” kha a si. Laimi pipu zong zumhtlakmi an rak si. Nihin Laimi cu rian le tangka ah zumhtlak kan si ti maw? Yangon le Hakha kar tangka kuat ngam a si ti lo ti a si. A cheu nih Pathian le ram min in bawmhnak kan hal. Kan hmannak mah ca in a dong. Phakanh, Maiso, Malay, US le a dang ramdang ah zumhtlak kan si hna maw? Yangon ramdang zung (Embassy) pawl ah cun Laimi ti ah cun, “salam” an kan pek cang ti a si. Zeitluk ningzak dah a si? Ramdang nih salam an kan pek ṭhan ahcun kan vawlei a bi tuk sual te lai.
Biadonghnak:

Pipu chan ah Laimi cu Vakok bantuk in zumhtlak in dinfelnak an rak ṭanh ko. Asinain, nihin fim le Khrihfa chan ah pipu nunzia dawh hmuh a har chin lengmang. Kan ṭhancho kan ti nain, dinfelnak le zumhtlakmi sinak ah kan ṭumchuk. Cucaah chanthar Laimi hna nih Vakok hi kan hmelchunh ah hman ngam a si ti lai maw? Vakok nunzia le kan nunzia hi kan tahchun ngam ti lai maw? Asiloah zumhtlak sinak a ngeimi Vakok hi zohchun in kan nunzia hi a thar in kan remh lai dah? Mah tiningte in aa rawk (corrupt) mi nunzia he kan kal ahcun Laimi phun hi zeitindah kan si lai? Lai Miphun Ni hna hi a lo sual te lai maw? Baibal ah,“Miphun a lianhngantertu cu dinnak a si” (Phungthlukbia 14:34) tiah a ti bantuk in Laimi lianhngannak ding le miphunpi sinak ding caah a herh bikmi cu Vakok Nunzia a simi dinfelnak le zumhtlak sinak hi a si. Cu “dinnak” cu Laimi vialte nih a thar in kan i tlaih ahcun, Lai miphun cu Vakok bantuk in a thianghlimmi le a sunglawimi miphun kan si zungzal ko lai ti ruahchannak he!!!!
CACC (2009)

PUPA PHUNGTHLUK - (81 - 90)
81. Belte kem pam phor, lote kem thahnem
********************************************************
Ngakchia le tar caah bel fate in rawl a thawmi tlawm tete in nifa chuan lengmang ahcun pamnak a chuahter tawn. Lopi lengah lokemte a tuah khotu cu a ṭhathnem ngaingai hna. A lettalam an si. Tlawm a si zongah ei lengmang cu pamnak a chuahpi i, ṭuan lengmang tu cu ṭhathnemnak a chuahpi an tinak a si.

82. Bia duh hmur ah bia tang hlah
*********************************************
Bia a duhmi cu zei bia hmanh chim hna hlah, a phuan dih sual lai tinak a si.
83. Bia kaa khat nih bia za phan
******************************************
Bia kan chim tikah pakhat hnu pakhat aa phan i ngol thiam lo in kan chim tinak a si.
84. Bia le lam phaan
***************************
Kan chim lomi bia nih kan i tinh lomi kong pakhat chim caan a chuahter. Lam kan hrawn lengmang i, i timh lonak hmun ah va lenkai khi chim duhnak a si.
85. Bia hri vel le zun hri hnok
***************************************
Bia kha a herh lo tiangin sauter i vel lengmang le chim lengmang ahcun aa rem ngai ko ding hmanh khi aa hnoksak kho tiah hrizun hnok he an tahchunhnak bia a si.
86. Bianem chim le lamphei kal
*****************************************
Lamphei kal cu cho le chuk kai le zuan nakcun tha a dam deuh ngaingai bantukin bianem a chimmi cu ngaih a nuam tinak a si.
87. Bapi nih thak kaw bate tiang
*******************************************
Bapi a thah bantukin bate zong a thak ve. Cu bantukin an nu le an pa, an hruaitu hna an ṭhat lo ahcun an fanau hna zong cu bantuk an si ve tinak a si.
88. Biachim thiam lo mah kung tlung, survorh thiam lo mah lu khuh
********************************************************************************
Biachim a thiam lomi cu an biachimmi lila nih harnak tampi a pek tawn hna bantukin sur zong a cheh a thiam lomi cu anmah le anmah an i khuh tawn. Cucaah biachim tikah ralring tein chim ah a tha ti duhnak a si.
89. Bia tam ṭuan tlawm
*******************************
Bia tam tuk a chimmi hna cu an ṭuanmi a um set tawn lo tinak a si.
90. Bia thlum-al hna ah lut
***********************************
Biaṭha cu mi nih ngaih an duh tinak a si.

PUPA HOLHTHUK (211 - 240)
211. Ih phung leng = Zan ngaknu len ttin caan
212. Ing = Ziachiat
213. Inn lailamh = Fanu thahpiak tikah sa le thilri zamh
214. Kaileng, kaiṭial = Kaite
215. Kaiva = Va
216. Kapau = Biachim holhrel
217. Kauṭial = Hrai
218. Kawidua = Hawikom
219. Kawrtleng = Kum khat chung tilian hmanung bik
220. Keiṭial = Cakei
221. Kelifa = Caw, Naa, Sia
222. Khandang = Ihkhun
223. Khawnrua = Ral thahnak i bunhmi rua
224. Khei = Meithal le samthih te hna òamhnak ah lingthling (puthul thling) he an cawhmi si sen
225. Kheinawnrem = Muidawh tungtai ṭha
226. Kheite nawn = Tungtai ṭha
227. Khikhiang = Thawikawi
228. Khingtang = Namtong, Kingkot nam
229. Khomkha = Rawlchia, eichia
230. Khophing = Thlaici tuhmi a hrawk dihtu
231. Khontlang = Minung le mithi ramri
232. Khothlaban = Raithawinak khokheng
233. Khuachia = Khua lamhla
234. Khuachin = Mah khua a si lomi
235. Khuadangh = Khuachia pawl dohdangh
236. Khuafing cah = Khuadei kate
237. Khuahngal = Khuaruat, veelngei
238. Khuahrum = Khuachia, Khua mi nih dodanghmi
239. Khuahun = Khua upatmi minung
240. Khualul = Khuazing

LAIMI KHRIHFA THAWHKEHNAK (4)
Laimi Khrihfa Hmasa bik
*********************
Karen saya le phungchimtu saya Shwe Zan Siyin ram chung khuasak an va phak ah khan Lai tlang ah Baptist siangbawi hna kha kum nga tluk rian an ṭuan cang. Kum 1902 ah Tiddim ah mission sianginn pakhat an ser cang. Cucaah Carson Siangbawi nih Tiddim sianginn vehvat pah ah Siyin ram chung khua ah thawngṭha a chimpah lai ti cu a fiangmi a si. Carson siangbawi le Karen saya Po Ku sinin Bawi Jesuh kong kha an rak theih hmasa ṭheo lai. Po Ku cu 1902 in 1905 tiang Tiddim sianginn ah saya rian a ṭuan. Cucaah Khuasak i Shwe Zan thla tlawmte lawng a um ah Siyin bawi pahnih nih Bawi Jesuh an zumh zau hi si dawh a si. Kum 1905 ṭhal caan ah Thuam Hang nih, Dr. East kha Kawl ca in ca a kuat i, kan khua i na rak rat khawh tik paoh ah tipil kan ing lai. Khuachia biak kha kan ngol cang. Jesuh nih kan sualnak in a kan khamh tiah ka zumh i Pathian cu zulh ding kan i tim tiah an ti.
May 11, 1905 ah Dr. East nih Pau Suan le a nupi Kham Ciang, Thuam Hang le a nupi Dim Khaw Cing kha “Pok Loy” tiva ah tipil a pek hna. Cu tiva cu tiva rek a si i tipil innak ah an dil.
Carson Siangbawite An Hung Tlung Ṭhan
*****************************************************
Carson Siangbawite cu Kawlram lei kir ah September 20, 1905 ah America in an i thawh. Tilawng in an tlung i ramkip an palpah. November 21, 1905 ah Rangoon an phan. December 23, 1905 ah Hakha an phan. America an inn in an i thawhnak in thla thum le ni thum an rau. Lampi ah sau ngaite an rauh caah Laura nih, ‘’A donghnak ah kanmah le kan mitsur ruang tangte le kan theipi kung tangte ah i dinh cu zeitluk in dah a nuamh,” tiah a ti.
Dr. East le a nupi kha Carson Siangbawite an hung phak tikah an i lawm hringhran. Emily East cu aa lawmh tuk ah a ṭap. Keimah bantuk Mirangnu ka hmuh lonak hna kum hnih a si cang, tiah Carson Siangbawinu cu a ti. Dr. East nih a inn sakmi a lim hlan cu an chungkhar pahnih in hmun khat ah Carson Siangbawi inn ah an um ṭi. Dr. East nih sianginn khan pakhat kha sii peknak ah a hman
Hakha Peng Khrihfa Hmasa Bik
****************************************
Hakha peng ah Pathian bia thlaici a keu hmasa bikmi cu Shia Khaw a si. Hakha mission sianginn ah min khumh hmasa bikmi a si. Carson siangbawte a khonh in America ah an um chung Bawi Jesuh kong kha an cawnpiak. Cun Carsonte nupa America i an hung tlun ah hin Dr. East te inn ah rian a rak ṭuan. Cu a si caah Bawi Jesuh kong a hngalhnak le a lung thlennak kha a hram a thuk i a rak fek ngaingai lai. Cucaah America in Hakha a phak nakin ni 8 ni ah Carson siangbawipa nih January 1, 1906 ah Shia Khaw cu mission compound chung tibual hmete ah tipil a pek. Tipil a in lio ah hin a zohtu an tam pah ve. Carson siangbawi nih, East siangbawite nupa, Carson siangbawi nu le keimah nih, far hmawngtang ah a ummi kan tili hmete kha kan remh i, Karen sayate, le Laimi, Gurkha, Kawlmi le Mosulman mi hna hmai ah kan rianṭuannak theitlai hmasa bik cu ti chungah ka vun phum i tipilnak cu ka pek. Tipil a in lio a zohtu hna an tam pah ve, a ti. Shia Khaw tipil a innak tili cu atu ah Siangpa tili tiah min sak a si i HBC, BYF nih nga zuatnak ah an hmanmi tili khi a si.
Carson siangbawinu nih a chimning ah cun, “Amah cu ngakchia fim ngai a si i a fel zong a fel ngai. Khrih caah tehte si awkah aa tim zungzal. Asinain khua chung i a kal tikah mi nih cil an chak i an zomhtaih, an serhsat ngaingai a ti.”
Laitlang ah, Shia Khaw cu Khrihfa ah a cang hmasa bikmi a si lo. Lai tlang ah Khrihfa ah a cang hmasa bikmi hna cu, Pau Suan le a nupi, Thuam Hang le a nupi hna an si. Shia Khaw cu Lai tlang ah a pahnihnak, Hakha peng le CACC ram chungah a hmasa bik Khrihfa ah a cangmi a si. Shia Khaw tipilnak January 1, 1906 in kum 2006 ah Hakha peng le CACC ram chungah Khrihfa kan sinak kum 100 a tling. Cu ti a si caah CACC hruainak in CACC le Hakha Baptist Church nih Khrihfa kum 100 kan tlinnak Jubilee cu March 2006 ah Hakha Baptist Church ah kan tuah. Mahhi Khrihfa kan sinak kum 100 tlinnak Jubilee ca thengte ah hin mah cauk hi a si caah Shia Khaw kong hi a dikthlir deuh in kan langhter lai.
Shia Khaw
**************
Shia Khaw cu Za Mual le Khi Tang fapa a si. Amah cu Vuangtu khua ah 1892 ah a chuak. U pakhat le far pahnih a ngeih hna. A u cu Sai Khuai a si i a farle pahnih min cu ahohmanh nih an cingkeng ti hna lo. Asinain Vai Thluai nu le Badur nu tiah an fale min in an auh hna.
Ahohmanh nih Shia Khaw a chuahkehnak chungkhar cu an hngal lo. Bawi phun chungkhar in maw a chuah zaran chungkhar in dah a chuah ti kha ahohmanh nih an hngal lo. Sihmanhsehlaw sia run nganpi an ngei ti kha mi kip nih an hngalh.
Vuangtu in Hakha ah an ra i Hakha ah cun Tuluk sang timi ah an rak um. Tuluk sang cu atu i Dawr Hlun sang kan timi hi a si. Tuluk chawlet chawhrawl tampi an rak um caah Tuluk sang tiah an rak ti. Shia Khaw pa Za Mual cu bizu nganpi nih a tlukhnawh i a nenh caah a thi.
Carson nih Sangte bawi Lian Mo sinin ram ekka 30 a cawk i cu a cawkmi mission ram chungah cun Tuluk sangah a ummi hna cu an rak ṭhialter hna. Cu an umnak hmun cu salbuk tiah an rak ti i salbuk an rak timi cu atu ah Gospel Baptist Church le State High School No.3 hrawng hi an si.
Shia Khaw cu 1903 ah Hakha mission sianginn ah a min a rak i khumh hmasa bik i mission sianginn ah ca a cawng. Kum 1899, Carson siangbawite nupa Laitlang i an hungtlun ah hin phungchimtu ding le sianginn i ca chimtu dingah Karen saya, saya San Win an i tlunpi. Hakha mission sianginn ah San Win cu ca chimtu a si i Shia Khaw cu San Win kut tangah ca a cawng.
Shia Khaw cu a hramthawk ah Khrihfa a si lo. Saya San Win phungchimnak le cawnpiaknak in a lung a thleng i Khrihfa ah a cang. Carson siangbawipa nih siangpa tili ah January 1, 1906 ah tipil a pek. Carson siangbawipa nih Baptist Missionary Magazine ah “Shia Khaw cu a fel ko cang ti kha a lang cang. Zeicatiah khua chung i amah lawng aa chawh tikah mi nih khan an cil an chak i an rak zomhtaih, sihmanhsehlaw mah ti an ka tuah hi Bawi Jesuh cungah an tuah a si ko, tiah a ti i tehte si kha zei hmanh a ngol hlei lo”, tiah a ṭial. Tipil a in ah hin Shia Khaw cu kum 14 hrawng a si.
March 1907 ah Shia Khaw cu Kawlca tang nga a awng. Tangnga a awn cangkate Hakha vuanthok zung ah holh lettu rian na ṭuan lai i thla khat ah Rs. 35 kan in pek lai tiah an ti. Sihmanhsehlaw rian an pekmi cu a duh lo.
Dr. East nih kum 1907 ah Rangoon ah a kalpi i atu ah Myanma Institute of Christian Theology an timi Kawl Baibal Sianginn ah na kai lai tiah a rak ti i Insein Kawl Baibal Sianginn ah a kai. Kum hnihnak a cawn ah a u Sai Khuai a thi. An chungkhar kha amah nih a zohkhenh hna a herh caah sianginn kai cu a ngol.
Siangbawite nih Sakta ah mission sianginn an tuah i cu sianginn ah cun Mission Primary School headmaster 1914 in 1919 tiang a ṭuan. 1918 ah a nupi Ngun Hngel a thi. Ngun Hngel cu Pi La Khu fanu a si i Pi La Khu cu Hakha pengah tipil a ing hmasa bik nu a si. Shia Khaw le Ngun Hngel cu Pathian nih fapa pali le fanu pahnih thluachuahnak a pek hna. A fapa upa bik min cu Shwe Zan a si. Shwe Zan timi min cu Karen phungchim saya Shwe Zan min kha an lakmi a si. Rev. Sang Ling le a nupi Sai Pen, Saya Shia Khaw le a nupi Ngun Hngel cu ni khat ni te ah hmunkhatte ah Dr. Cope nih kutsih thlacamnak leh a thah hna. Mah hna hi Khrihfa phung in leh a thah hmasa bikmi an si.
Kum 1919 in 1920 tiang Mission Primary Sianginn, Zokhua ah Headmaster a òuan. 1920 in 1923 tiang Mission Primary Sianginn, Thantlang ah headmaster a ṭuan. 1924 ah mission sianginn cu cozah nih an hrawh. Cu ti a si caah 1925 in 1951 tiang Vanucular Primary sianginn Hakha ah headmaster a ṭuan. May 26, 1952 ah Pathian sinah a din i Carson Siangbawi pa le Cope siangbawi thlan pawngah an vui.
CACC (2009)

ZAWL TLING LE NGAM BAWM
“Zawl Tling hi nu a si i Ngam Bawm hi pa a si”
Hlan lio ah khua pakhat ah miphun tampi an rak um. Bawi phun a simi hna nih fanu pakhat an rak hrin i a min ah Zawl Tling tiah an rak sak. Michia phun a simi nupa hna nih fapa pakhat an hrin ve i a min ah Ngam Bawm tiah an sak ve. Zawl Tling cu bawi fanu a si hlei ah a mui zong aa dawh ngaingai. Ngam Bawm zong cu mipumrua òha, midawh, michuak thiam a si, aa lek ngaingai ve.
Cu hna pahnih cu an hung zat i ngaknu tlangval an hung si tikah an i duh ngaingai. Asinain hlan lio ah cun bawi fa le michia fa cu thit khawh a si lo caah Zawl Tling cu Ngam Bawm he i tong kho hna hlah seh, tiah rumro in an khen.
Cu tikah Zawl Tling cu a lung a rawk tuk i Ngam Bawm zuun in a zaw. Ngam Bawm he i tonnak caan a um lo caah zuun a zawtnak cun hring tlum in a tlum thluahmah ko. Zawl Tling nu le pa um lo karah hin Ngam Bawm cu Zawl Tling te inn ah a va kal i an inn chaklei vampang awng in a kutdongte hi a hei hrolh i, Zawl Tling nih cun a rak dawp tawn. Mah ti i Ngam Bawm kutdong a dawp khawh zan ah cun a hna a ngam deuh tawn i a dam deuh tawn.
Cu bantuk in Zawl Tling nih Ngam Bawm kutdong vampang awng in a dawppiak tawn ti kha a nu le a pa nih an theih tikah an thin a hung ngaingai i an khen chinchin. Ngam Bawm cu an inn ah a hun in an hunter duh hrimhrim lo. Zawl Tlingcu Ngam Bawm kut dawp lo in saupi a um i a zuun zawtnak cu a zual chin lengmang i a thi.
Zawl Tling ruak cu an suan i, “Ngam Bawm nih a ruak a rak humh ahcun kan thah lai, hum hlah seh,” tiah an ti, Ngam Bawm cu Zawl Tling ruak humh cu a duh ngaingai ve ko nain kan thah lai an ti caah cun a hum ngam lo. An inn khan Zawl Tling ngaih in a rak tap lengmang. Zawl Tling thlaan cu an cawh i a dih tikah a ruak cu kan vui lai an vun ti i a ruak zualnak puan an vun remh ah khin a ruak cu a thang ciammam i a ruak zualnak puan nih cun a za ti lo. Ruakhum vialte cu an khuaruah a har dih i, “Ngam Bawm vung au ta u law a ruak hi rak tawng ta seh,” tiah an vansan hnu ah an va auh. Ngam Bawm cu a ra i Zawl Tling ruak pawngah a thu i hitihin tah hla a lawh.
“Ka thai Zawzawl aw,
Ka thai Zawzawl aw,
Nang limsianu ah cang aw la,
Kei limsiapa ah cang aw ning
Kawm kawm khat ah
Kan khumh ti tawn hna seh law,”
tiah a tap i Zawl Tling ruak cu a vun hnamh i a kut in a cul thluahmah. Mah bantuk òah hla a lawh i a kut in a vun cul cangka te cun Zawl Tling ruak cu a vung zawr dih i a ruak zualnak puan cun an zual khawh. Ruak hmumi vialte cu an khuaruah a har dih. Mah cangkate cun Ngam Bawm cu Zawl Tling nu le pa nih cun kal zokzok seh,” tiah an dawi. Ngam Bawm cu a tah pah in an inn ah a kal.
Zawl Tling ruak cu kan vui cang lai tiah innchung cun an chuahpi i a ruak cu a thang hoi i innka ah aa tlum ti hoi lo. Zei ti tuah awk an hngal ti lo i, “Ngam Bawm cu vun au than ko u,” tiah an ti i an vun auh than.
Ngam Bawm cu a ngaihchiat bute in a hung kal than i Zawl Tling ruak pawngte ah cun a vun thu i, tah hla cu hitihin a lawh than i a tap.
“Ka thai Zawzawl aw,
Ka thai Zawzawl aw,
Vokrialnu ah cang aw la,
Vaklapa ah cang aw ning,
Kawm kawm khat ah
Kan khumh ti tawn hna sehlaw,”
tiah a tap i a ruak cu a vun zun i a muai thluahmah. Mah cangka cun a ruak cu a zawr i innka cun an chuahpi khawh. Ngam Bawm cu Zawl Tling nu le pa nih cun an dawi hoi i an inn ah a tah bu in a kal.
Zawl Tling ruak cu thlaan ah an kalpi. Kan vui lai an ti ah khin a ruak cu a òhang òhan hoi i a thlaanka ah aa tlum ti hoi lo. A ti awk an hngal ti lo i, “Ngam Bawm cu an va auh than. Ngam Bawm cu thlaan ah cun a ngaihchiat bu cun a ra i Zawl Tling ruak cu hitihin tah hla a lawh.
“Ka thai Zawzawl aw,
Ka thai Zawzawl aw,
Arpinu ah cang aw la,
Arhlipa ah cang aw ning,
Chiar chiar khat ah
Kan khumh Ti tawn hna seh law,”
tiah a tap i a ruak cu a vun zun thluahmah. Mah cangka te cun a ruak cu a zawr thliahmah i thlaan chungah cun an vui khawh. Ngam Bawm cu ngaihchiat le lungkuai bute in an inn lei ah cun a kal than.
Ngam Bawm nih cun Zawl Tling thlaan kamah cun pangpar dawhdawh a phun kip a cin. Pangpar hna cu an hung par i thlan cu aa dawh ngaingai. Mithi khua in Zawl Tling nih cun sazawte kha, “Vung kal law ka thlan i Ngam Bawm cinmi pangpar dawhdawh khi va tawt tuah,” tiah a fial. Sazawte nih cun zan fate pangpar cu a va òawh i Zawl Tling cu a pek tawn.

Ngam Bawm nih zan fate pangpar aa tawh tawn kha a hngalh tikah, “Aho nih dah ka pangpar cinmi hi a tawh tawn hnga ti hngalh a duh caah zan ah a bawh. Khuamuika thinghmui misapalh tikah khin sazawte cu a ra i pangpar cu a tawh. Ngam Bawm nih cun a zuan hnawh i, “Kan thah lai. Aho nawl in dah ka pangpar cinmi na tawh,” tiah a ti i kawngthun aa zuh i sawh a zalh. Sazawte nih cun,”Ka that hlah, na thainu Zawl Tling nih, ‘Va ka tawhpiak’ a ka ti caah pei ka tawh ko cu,” tiah a ti. Sazawte bia kha a theih tikah Ngam Bawm cu aa lawm ngaingai i,”A si ahcun ka thai Zawzawl sinah cun na kalpi kho hnga maw?” tiah a ti. Sazawte nih, “Kan kalpi khawh ko lai. Asinain lungpang thingpang lakah ka zuang ka kai lai i na tih tuk lai caah na kal ngam lai lo,” tiah a ti. Ngam Bawm nih cun, “Ka tih hrimhrim lai lo, na zuannak paoh ah ka zuang ve lai i, na kainak paohah ka kai ve ko lai, “ tiah a ti i sazawte mei cu fekte in aa tlaih i a zulh.

An kal lengmang i Zawl Tling sinah cun an va phan. Zawl Tling le Ngam Bawm cu an i hmuh cangkate an i kup, an I rek i an i hnam i an tap. Mithi khua ah cun Ngam Bawm le Zawl Tling cu hnangamte in an um.
Ni khat cu Zawl Tling nih, “Kan lo vom nih a ei kan dawi lai,” tiah a ti hna. Ramlak an phak in khan an haw. Ngam Bawm hmai ah cun lungsil nupa pahnih an ra i, “Ngam Bawm vom nih aan seh lai kha,” tiah fak pi in an au. A pawngkam a zoh lengmang i zeihmanh a hmu ko. Lungsil nupa aa zulmi lawng a hmuh hna i chaikuk in a sawh hna i an thi. Mithi cu Ngam Bawm nih vom a kan kahpiak tiah an i lawm ngaingai. Vahla an thlawrh. Ngam Bawm cu a nih a chuak i, “Nan hrut maw zei hen dah?” tiah a ti hna.

A hnu ah nga kan chuk lai tiah tiva ah an kal than. tiva an phak cun hru cu an den. Ruahnah an hung vuan i nga tampi, an ti i an tlaih hna. Ngam Bawm cu ruahnah kha an phawt ve i nga a si tung lo, tiah aa phorh duh lo i a hlonh dih. A paiper tlang ah hnah khat te aa tenhmite he inn ah a tlung. Ngam Bawm cu inn a phak tikah a paiper cu Zawl Tling nih a rak cawi i ruahnah cu nga tiah a lak. Ngam Bawm nih cun, “Nga a si tung lo, rua hnah pei a si ko cu,” tiah a ti. Zawl Tling cu a khuaruah a har ngaingai. Cucaah Zawl Tling nih, “Ngam Bawm, minung sinah va kir than law arnak vaa hmanh. Arsa cu va chuang law makphek le khachuan va paih. Kaanphir cungah tahtlem va khang law a tangah saphaw vaa phah law, cu cungah cun va it,” tiah a ti.
Ngam Bawm cu minung sinah cun a kir than i Zawl Tling i bia a chimh bantuk te cun a tuah. Saphaw aa phahmi cungah cun a it. A ih cangkate in arpi pakhat kaanphir cungah cun a hung zuang i tahtlem cu a vun lamh. Tahtlem cu a vung tla I Ngam Bawm cu a thinhmaka ah cun tleng phut in a sawh i a thi colh ve.
Ngam Bawm thlarau cu mithi khua ah cun a vung kal. Zawl Tling nih mithi khua cun a rak don i lunglawmte in an I tong. Mithi khua an vung phak tikah cun lungsil lu kha vom lu in a hmuh ve cang i, “Mah vompi hi aho kahmi dah a si?” tiah a hal. Zawl Tling nih cun, “Nangmah kahmi a si,” tiah a ti. Ruahnah zong cu nga in a hmuh ve cang.

Zawl Tling le Ngam Bawm cu mithi khua ah cun an I nuam ngai nain sau um duh lo in tekbu ruangah an i cang. Cu tekbu ruang cu an i ngerh i mi nih an hmuh tikah hin, “Mahhi tekbu ruang taktak a si lo,” tiah an ti i nam in an pheh i mei ah an paih. Mei nih cun a kangh i meidap ah a cang. Cuka hmun cu tilipi ah a cang. Zawl Tling le Ngam Bawm cu nga ah an i cang I tili chungah cun an i zulkhal lengmang. Cu nga hna cu mi nih an tlaih hna i mei ah an rawh hna. An mit cu a puak ciammam i van ah an kai. Van cu an phan i fitlaw le deirel ah an i cang. Zawl Tling le Ngam Bawm cu atu tiang van ah khin an um ko. An i duhnak hmual langhternakah hla phuahtupa nih thutpum hla in hitihin a phuah.
Thutpum
“Tluang dang le tluang dang in
Aan biak ton har riangmang
Kan mit i tong seh ti kun ci kaw
Van lai arfi tial cuan law.
****************

1)Thaw a ngei mi kan si caah kan thaw
a cat te lai
2)Vawlei sermi pum a si caah vawlei ah
a kir than lai
3)Vawlei ah thiding in kan nun bantukin
kan thi hrimhrim lai.
4)Ni khatkhat cu ka dawhnak a zawr
lai.
5) Ni khatkhat cu harnak ka tong lai.
6) Ni khatkhat cu ka dawt tuk mi he
tthen caan a phan lai.
8) Nikhatkhat cu ka thaazaang ader
cuahmah lai.
9) Ni khatkhat cu ei duhmi ei kho lo caan a phan te lai.
10) Ni khatkhat cu ka tthutnak ah mi
dang an tthu te lai.
11) Ni khatkhat cu ka tah caan a phan
lai.
12) Nikhatkhat cu ka duh lo cem mi thil
Ka ton te lai.
13) Nikhat khat cu ka hna,ka mit ka
hman kho lo caan a phan te lai
14) Ni khatkhat cu hawidawt hna he um tih tthut tih lo caan a phan lai.
15) Ni khatkhat cu a ka daw tuk mi ka hawi le nih an ka rem lo caan a phan te lai
16) Kum (85) hnu tiang nun saunak ding thlacam cu a herh ti lo.
17) A tu ka caan hi thaw ngei minung caah le ser tu Pathian caah sullam ngei tein ka hmang lai.
18) Ka chungkhar ka hawikom hna hi cikkhat te lawng a hmu ding mi kan si, ti lung put he leng ttih hna uh sih.
19) Dawtnak zaangfahnak
theihthiamnak puan i hruk peng hna uh sih.
20) Kan theih hngalh mi minung paoh
Vancung khua ram nuam ah ton than
kho dingin kan nun kan zia kan zumhnak hrawm i tim hna uh sih.

By
Victor Ceu Cung

ISIS Sining Nih Baibal Chimchungmi Donghnak Ralpi Mitthlam Ah A Cuanter Ngai:
Biahmaithi:
Baibal chan ah Mesopotamia ram rak ti tawnmi kha nihin Iraq ram khi a si. Mesopotamia timi a sullam cu “(tiva) karlak ram” tinak a si. Genesis chungah kan hmuh mi Tigris le Euphrates tiva karlak ah a ummi ram a si. Hi ram hi Jonah thawngtha a rak chimnak hmun (Nineveh) hrawng kha a si. Jonah pa a thattu miphun an si i, Jonah zong nih a rak tih tukmi miphun kha an si. Nineveh khua hi prophet Nahum nih “Aa thisen aa nehmi khuapi, hlennak in aa ciahmi, ramhnak in a khat i sa sehmi thing loin a ngei zungzal mi” tiah a rak timi khua a si. (Nahum 3:1). Hlan Nineveh khuapi a rak umnak zawn ah khan atu Mosul khuapi khi sak a si. Cucaah Jonah thla thla Mosul khuapi ah a ummi ISIS nih July 24, 204 ah an hrawh kha a si. Cu caah ISIS umnak vawlei hmun cu pupa chaan tein mithiang mi hna thisen a rak luannak hmun le ningcang loin mi thah an rak si tawnnak hmun a si. Islam phung ning in jihad tiah auh an si. Jihad timi cu Islam biaknak i pathian lawmhter khawhnak hnga tan laknak auhnak a si. Cu jihad tuah cu Sunni muslim vialte nih an rian pakhat bantukin an ruahmi a si. Jihad tuah khawhnak lam pali a um: lungthin in; chunglei raldohnak, Lei in; Islam kong thawngttha chimphuannak in, kut in; dihman lomi hmuh tikah tuahsernak in remhnak in, le vainam in; Islam phung vennak caah raltuknak in. ISIS tu nihcun jihad tlinhnak caah raltuknak an ithim.

ISIS Cu Hodah an si
ISIS cu Syria ram Shia uknak kha Sunni uknak ah thlen dingin Bashar al-Assad ralkap pawl a rak dotu Sunni ralhrang, kan hnu kum tein nichuahlei Syria le chaklei Iraq ram hrawngah ukmi ram kaupi ngeih hram aa thawkmi ralhrang bu an si. Muslim hi a tlangpi in phu hnih ah an ithen I cucu Shia le Sunni muslim ti an si. Shia muslim cu prophet Muhamad fanu Fatima pasal Ali kha Muhamad dirhmun chawngtu a si ti aa tlaihmi an si i Sunni Muslim cu prophet Muhamad keneh (way) zultu kan si aa timi an si.
An min sullam.

Hi Sunni ralhrang bu hi Islamic State in Iraq and al-Sham (ISIS), the Islamic State in Iraq and the Levant (ISIL), Islamic State (IS) tiah a phunphun in auh an si. Sihmanhsehlaw ISIS le ISIL cu “Syria” timi biafang Arabic holh in lehmi a si bia sawhsawh a si. Levant timi cu Cyprus, Israel, Jordan, Lebanon, Syria, Palestine, le thlanglei hrap Turkey ram vialte auhnak ah hmanmi min a si. IS timi biafang bel hi ramkhel (political) biafang a si.

An thawhkehnak:
ISIS cu Osama bin ladin dirhmi al-Qaeda ci thlah an si i 2014 kum hram thok tiang kha al-Qaeda chungtel bu pakhat in an rak um ko rih. Sihmanhsehlaw al-Qaeda hruaitu Ayman al-Zawahiri nih Syria cozah dohnak kong he pehtlai in, a nawlpekning in, an zulh lo caah zapi theih tein, an bu chungin a chuah hna i fak piin al-Qaeda bu tengnge Nusra Front he zong an i kap phah khah! Kha thawk khan an mah tein an dir thok.

An umnak hmunhma:
ISIS pawl umnak khi Baibal chungah Babylon khualipi a umnak hmun hrawng a si. Babylon khuapi cu Noah tupa Nimrod nih a dirhmi khua a si (Genesis 10:8-10). Cu Babylon khua cu Babel innsang umnak hmun, vawlei cung biaknak dang vialte karh aa thawknak hmunpi a si. Nimrod nih baibal chungah, Assyria khualipi a simi Nineveh khualipi zong khi, a rak ser chihmi a si. Cu khualipi cu nihin Iraq khualipi ngan bik pahnihnak

 Mosul khuapi khi a si.
ISIS Uk Cang Ram Hi: About 94,000 sq. mi. hrawng asi i atu Uk ram kauh hrawng khi a si.

An hruaitu:
ISIS hruaitu pa a min pum cu Abu Bakr Al-Baghdadi Al-Husseini Al-Qurashi a si i, Abu Bakr al-Baghdadi, ti zongin auh a si i a mah tanhtu hna nihcun Amir al-Mu’minin (commander, prince) tiah an auh. A mah hi October 04, 2011 ah US cozah nih vawlei ralhrang bawi ngan a si caah, hi pa a tlai khotu le tlaihkhawhnak tiang lamhmuhsak khotu cu $10 million pek an si lai, tiah thawng an rak thanh cang. Hi pa nak in a man fak deuhmi ralhrang bawi, vawlei cungah, pakhat lawng a um cang: al-Qaeda hruaitu Ayman al-Zawahiri $25 million a si. al-Baghdadi hi Islamic kong cawnnak ah Islamic University of Baghdah in BA,MA, PhD tiang a dih, tiah ruahmi a si. 05 July, 2014 ni ah vawlei cung Muslim dihlak hruaitu ka si, tiah thawng a thanh.

ISIS Nih Zeidah An tinhmi:
-An ukmi ram kauhter: zeicatiah vawlei cung Muslim vialte a tlum khotu ding ram sersiam dingin tuanvo ngeimi kan si, tiah an i ruah.

-Ralhrang bu dang vialte lakah a cung nung cem kan si, timi langhter (tehte piah): Hihi a biapi tuk zeicatiah atu an hruaitu pa khi vawlei cung Muslim vialte uktu ka si tiah chiti aa thuhmi pa a si.
-Caliphate (Islamic State) dirh: Vawlei cung khuazakip ummi Muslim nihhin Islamic State timi dirh ding hi saduh an thah peng cio mi a si, tiah Political Islam in the Age of Democratization, tialtu Bokhari nih a ti. Cu bantukin Muslim vialte saduhthah a simi Islamic State dirhtu cu kan mah hi kan si, tiah ISIS nih fimkhur taktak in an phuan. (Politic). An mah hlan ah al-Qaeda nih global jihad kan dirh lai an rak ti nain an dirh kho lo, cucu atu ISIS nih an dirh khawh cang. Caliphate (Islamic State) cu dirh a si lai i, “cucu zumtu le zumlotu karlakah, inn tangmi um loin caan dongh tiang, ituknak aa thawknak a si lai”, tiah an hruaitu pa nih a chim. “Middle East in Europe kan tleng lai i Rome le Spain zong kan tei lai, tiah a ti fawn. Atu Kobani khuapi ISIS kut ah a phan sual lai, ti an phannak bik cu mah khua khin hrambunh i Eroupe ram ah an lut tleng sual lai, ti hi a si.
ISIS Nih Lak An Timhmi Ram:
Islamic State Dirhnak Dingah Planning steps 5 in an Suai:
1. Hijrah (emigration: pemnak)
2. Jama’ah (congregation: zumhnak aa khatmi ifuntomnak)
3. Destablilize taghut (idolatry: nun pek in an pathian caah siasal hrawhngamnak)
4. Tamkin (Consolidation: vawlei cung dihlak an minung vialte pumhkhomhnak )
5. Khalifah (caliphate: Islamic State dirhnak)
ISIS Nih Ahodah an tuk:
Syria ahcun ISIS nih Assad cozah, moderate Syria ralkapbu pawl le Nusra Front jihad pawl an doh hna le U.S thli ralkap pawl, an doh hna. Iraq ahcun Iraq ralkap pawl, Shia ralkap pawl, moderate Sunni ralkap bu pawl, Kurdish ralkap pawl le U.S thli ralkap pawl, an doh hna. Cun Islamic State dirhnak caah dawn hrawntu asimi Islam biaknak phung fek aa tlaih lomi le Allah duhning in a nung lomi paoh cu an ral ah an chiah dih hna.
ISIS Cu Tanhtu An Ngei Ve Maw:
An mah an ruahnak dihlak aa hrawm kho tung lo nain an tinhmi (goal) aa khatmi mitlawmte nih an tanpi ve hna: cu hna lakahcun Iraq tribal hruaitu cheukhat le Saddam Hussein kenehzultu zeimawzet an i tel.
ISIS He Tinhmi Khat A Ngeimi Mibu: Boko Haram: 2009 thokin Nigeria ah Islamic ralhrang a ttuanmi bu an si. An min sullam cu “Nitlak lei fimnak cu sual a si ("Western" or "non-Islamic" education is a sin) ti a si. An hruaitupa min cu Abubakar Shekau a si i Gwoza khuapi cu "the Islamic caliphate ah kan chiah cang, tiah thawng a thanh tupa kha a si. Hi pa nihhin ISIS dirhmi Caliphate hi aa hrawmpi ahcun, Baghdadi cu the caliph…asilo ah vawlei cung 1.5 billion Muslims dihlak hruaitu a si ko cang lai, tiah zumh a si.
Al Qaeda: Al Qaeda cu Osama bin ladin nih 1988 kum ah a rak dirhmi a si. An zumhning ahcun Christian-Jewish alliance nih Islam biaknak an hrawhkhawhnak hnga an I zuam cuahmah, ti hi a si. (Hi nihhin Boko Haram hi phaisa lei in an bawmh hna i an ralkap pawl zong training an pek piak hna). Al Qaeda nih ISIS cu a hlawtmi a si caah Boko Haram caah ISIS tawmpi cu a har ngai lai. Boko nih ISIS ah aa hrawm a si ahcun Boko cu ISIS le Al Qaeda karlak ah a um tinak a si hnga.
ISIS An Aalan (Flag):
Islam biaknak ah thilnak (black) nih hin sullam thuk pi a ngeih. Ral teinak caah thilnak an ngaisannak cu 8th century lio i avoi hnihnak Islam Dynasty 750-1258 AD. karlak i prophet Muhamad tupa, Abbas nih ah Islamic State a rak dirh i Baghdad khi a capital ah an rak hman. Hi pa nih Islamic State (caliphate) dirhnak ca ral teinak ah alan (flag) nakmi a rak hman, ti a si. Kha lio caan Caliphate dirhnak ah ral an tei bantuk an tei vet than nak hnga caah flag an hmanmi hi a si. A chungah a rangin zawng in aa tialmi hi cu Islamic zunhnak suttungpi asimi “pathian dang hohmanh an um lo, (Allah lawng Pathian a si), Muhamad cu Pathian lamkaltu a si”, i a tlang khatnak a si, ti a si. A tanglei ah a rang rong in aa kulhmi khi cu prophet Muhamad minthut a si, tiah ruah a si.
ISIS An Mithahning:
#. Mi hawng tan:
#.Vailam tah:
#. Mi a bupi in thah:
#. Nung na buin vui:
Vawlei tuanbia mithah vialte lakah ISIS mithahning hi a fak bik ti a si. Rome cozah nih an ngeihmi mithahnak ah a fak bik cu Vailamtah a si. Sihmanhsehlaw Siangpahrang Constantine (272-337 AD) chan in, vawleicung ah vailamtah mithah hi a um ti lo ti tluk asi.
ISIS Phaisa Lut:
Nikhat ah $3 million hrawng an hmu rua, tiah ruah an si.
-Mosul Bank an lakmi in $ tens of millions.
-Phaisa kuatnak/lak a tuahmi paoh a hlu an pekter hna.
-An ukmi ram chung ummi vialte sin in ngun khuai an kholh.
-An ukmi ram chung zinan le leitang chuak thil phunphun an izuar hna etc.
ISIS Pawl An Milemning:
An Magazine:
Magazine hi milemnak, hmual ngei takin, an manmi pakhat a si. Edition 4 tiang an chuah cang. An magazine a min ah Dabiq an sak. 1st edition cu July, 2014 ah holh phunphun in an chuah.
An magazine Dabiq theng an saknak a ruang cu:
Dabiq timi cu Syria ram chaklei kam ah a ummi khua pakhat min a si. Hi khua hi Muslim an Cathiang Hadith nih donghnak ralpi Armageddon timi aa thawknak ding hmun a si, tiah a chim. Cucaah Muslim nih pupa zumhnak bantukin an itlaih pengmi cu Dabiq ahhin Muslim le khrihfa or (the west) karlak donghnak ralpi thawk a si lai, ti hi prophet Muhamad zong nih a rak chim chungmi a si. Islam biaknak hmailei kong biaphuan cauk Hadith nih Malahim (khrihfa kum 7 harnak he aa khatmi) hi Dabiq in aa thok lai, timi hi a rak chim chung mi a um.
Hadith nih a Chimmi Baibal cacang:
41:6924: Caan donghnak cu Rome mi pawl nih Dabiq an lamh hlan cu a phan lai lo. Rome (west)minung pawl rak donh dingah Medina (prophet muhamad vuinak hmun) in vawlei cung ralkap lakah a tha cemmi ralkap an hung chuak lai. Cu tikah Rome minung pawl nihcun “kan minung thongah a thlatu hi Muslimhna le kan karlak ahhin dir hlah u. Kan lanhter u law, itu u si, an ti hna lai. Khi tikah Muslim pawl nihcun, nan mah nih kan unau pawl nan tuk ding ahcun, Allah ruangah, kan unau pawl kan kal tak bal hna lai lo”, tiah an ti ve hna lai. Cucaah an nih cu cu ka ahcun an itu lai i an mah lakah cheu thum cheukhat cu an zam lai:cu hna Allah nih a ngaithiam hna lai lo. Cun cheu thum cheukhat cu an ralkut in an thi lai: cu hna cu, Allah mit ah, maryr tha bik thih tuartu an si lai. Cun cheuthum cheukhat tthan nih, teikhawh loin, an doh hna lai i an nih Constantinople teitu an si lai.
41: 6927:. Mipi (muslim) nih ralteinak in an hmuhmi hlawm thil hna an lunglawmhnak he an ithenh/phawt hna i Syria lei hoih in, an kut an piah i: kan ral hna nih Muslim dohnak dingah mi an pumh lai, Muslim zong nih an mah (Syria) dohnak dingah mi an pumh ve hna lai”, tiah an ti hlan ahcun donghnak caan cu a phan lai lo, tiah a ti. Cun kei nih Rome na ti duhnak a si maw? tiah ka hun hal. Aw a si, Muslim pawl cu thih tiang raldo dingin an itimtuah lai: teinak an hmu lo ahcun an kir ti lai lo.
An Magazine 1st Edition: Islamic Pennak a Kir Than Cang timi Thawngthanhnak le Misawmnak.
An Magazine 2nd Edition: Islamic State Chungah Aa Khumh Lomi Poah Cu An Luat Lai lo tinak.
An Magazine 4th Edition: Vawlei cungah Allah thawngin teitu kan si lai timi langhternak.
4th an Magazine ah Allah nawl penak in Rome kan tei lai, a chungum vailam tung vialte kan khiah dih hna lai, cun an nu pawl cu kan sal ah kan lak hna lai i, an fanu le an fapa hna cu salzuarnak market ah kan zuar hna lai, zeicatiah cucu Allah nih bia a kan kamhmi a si, Allah nih a biakam a pelh bal lo, tiah fehternak an tuah cang.
ISIS Rianttuanning He Pehtlai In Hngalh A Herhmi:
@ Zeiruang ahdah hi bantuk taitai hin ISIS nih mi an thah?
#.Muslim ralhrang vialte lakah a thawng bik kn si langhternak caah: Muslim ralhrang bu kip nih an sahuhthah cu Islamic State dirh hi a si. Al-Qaeda le Boko Haram te hna zong nih khin vawlei cung Muslim vialte huaptu Islamic State (global jihad) dirh hi an saduhthah cio a si. Sihmanhsehlaw State pakhat ahcun uktu cozah pakhat lawng um phun a si bantukin Islamic State zong nihhin cozah pakhat lawng a ngeih a hau ve. Cucaah atu Muslim ralhrang bu hna lakah hin a ho dah Islamic State hruai khawhnak ralkap thazang le milu a ngei, timi hi an caah biapi tuk a si. Cucaah atu ISIS nih hin vawlei cung Muslim vialte huap in timhmi Islamic State pi a hruai khotu ding an si zia le an mah nak in a lian ngan deuhmi Muslim ralkap bu dang an um lo zia kha an ralteinak le a ram lakmi in an langhter a hau. Hi mi vialte nih an tih hna i fawi tein ral an tei i ram an lak khawhnak hnga atu bantuk in tuksapur in mi an thahnak hi a si.
#. An cathiang ah chim chung a si bantukin westerner pawl nih donghnak ralpi (zumtu le zum lotu) an thok khawhnak hnga caah: A cunglei ah Muslim Cathiang Hadith nih a chimmi kan hmuh cang bantukin, muslim zumhning ahcun, a ra lai mi donghnak ralpi cu nitlak lei minung (ral bu) nih an thok hmaisa lai ti a si. Hi prophet chim chung bia hi a tlin khawhnak hnga ISIS tuksapur in mi an thah hna i cu nihcun human rights biapi tuk ah a chiatu nitlak lei ram pawl um kho lo in a tuah hna lai i cu ticun (Muslim he dohnak) ralpi cu an mah nih an thok lai, timi hi ISIS ruahnak a si. Khuaruahhar awk ngai a simi cu ISIS nih an iruah chihning tein thil a cang cuahmah ko. Mah balte a donghnak zei a lawh te lai bal cu, hngalh a si rih lo.
Donghnak Ralpi Kongah Biaknak Dang Dang Nih Chim Chung Cio Mi:
Donghnak Ralpi Kongah Prophet Muhamad Chimchungmi:
@ Islam founder prophet Muhamad nih donghnak ralpi cu (zumtu: muslim le zumlotu: muslim lo vialte) karlak dohnak a si lai, tiah a rak chim chung.
@ Donghnak raldohnak cu Syria ram (debiq) in aa thok lai, tiah a ti. (Middle East)
@ Nitlaklei minung pawl nih kan unau nan thah hna ruangah tiin (Syria ah kal in) dohnak an thok lai.
@ Nitlaklei minung pawl nih Muslim doh dingin ralkap an khawmh lai i Muslim zong nih a khawmh ve lai.
@ Ral an i tuk hlan ah itu lo dingin khamtu (midina ralkap pawl) an um te lai: cu hna cu Muslim lei an si te lai. Nain kham khawh an si lo caah an mah zong an itu chih ve lai. (Rasia le American hruaitu dingah zumhmi an si)
Donghnak Ralpi Kongah Albert Pike Chimchungmi:
@ Middle East ah Muslim le Jews (khrihfa) karlakah buainak a chuak te lai. An mah le an mah karlak ah ituk thahnak fak piin a chuak lai i cu kong cu vawleipi nih a tlangtlak te lai. Cu tlangtlaknak ahcun vawlei cung super power hna lakah lung ikhah lonak a chuak lai i vawleipi hi (tthen hnih tthen a si lai) cu ticun ralpi pathumnak cu, a chuak te lai, tiah a rak chim chung ve.
Donghnak Ralpi Kongah Khrihfa Baibal Chimchungmi:
Ezekiel 38 le Rev. 16 chungah vawlei cungah a tlung te dingmi ralpi kong chim chungmi hmuh a si.
Ezekiel 38:2-3,5-6 karlak ah Israel dohawk ah coalition nganpi tuah a si lai tiah a ti I cu coalition chungah cun
Iran (Persia), sudan and northern Etheopia (cush) Libya (put), Turkey (meshech, ,) hi vialte hi Gog timi Rasia nih a hruai hna lai, i Israel an tuk lai, ti a si. Hi ralpi kong a chimmi zok tikah kum 7 harnak chung a cang dingmi a si tiah, Baibla thiam sang pawl nih an zumh cio dih.(Hi ral zong hi zumtu le zum lotu karlak ral thiamthiam a si).
Rev. 16 chungah Armegaddon ralpi kong a chim tthan i cu zong cu a tha le a chia (zumtu le zum lotu) arlak ral tthiamthiam a si. Nain an nih nihcun cu ralpi cu Armegadoon nelrawn ah a si lai, tiah a ti (middle east a si thiamthiam).
Biaknak Dang Cio Nih An Chimmi Dihlak Fonh In Zoh Thannak:
#. An dihlak in donghnak ralpi a tho te lai, ti an chim cio dih.
#. An dihlak in donghnak ralpi u Middle East in aa thok lai, tiah an chim cio.
#. Muslim cathina nihcun Debiq (Syria ram) in aa thok lai, tiah a ti i Khrihfa Baibal nihcun Armageddon ah cu raltuknak cu a si lai, tiah a ti. Sihmanhsehlaw hi pahnih hi aa kalh in ka hmu lo. Zeicatiah khrihfa Baibal ah aa thoknak a chim lo i dohnak hmun tu a chim. Muslim cathiang chimmi Debiq (Syria) in ralpi cu ithok i Armageddon zongah dih te khawh a si ko.

#. An dihlak in hi ral hi zumtu le zumlotu karlak ah a si lai, tiah an chim cio.
#. Muslim Cathian nih cu ral aa thok hlan ah ralkap isawmnak, kap hnih lei nih, an ngeih lai, tiah a ti. Khrihfa Baibal zongah Rev. 16 le Ezekiel 38-39 ah khin raltu dingin isawmnak he pehtlai in a chimmi a um ve.
#. Muslim cathiang nihcun nitlak lei ram nih an thok hmaisa lai, tiah a fiang deuh in a chim.
Hi bantukin prophet bia bantukin rak chim chungmi vialte fonh in hun zoh i nihin Middle East ah a cang cuahmahmi thil kan zohchih tikah fak thlarau lei a lungfim ko mi nihcun fak piin khua ruah lo awk a tha lo. Atu ISIS in vawlei ralpi III nak aa thawk tiah ka zumh ka tinak cu a si lo…nain atu kan vawlei ah a cang cuahmah mi ISIS ral hi dih ti loi duhsah tein ipehpeng ipehpeng in a donghnak ah vawlei ralpi zong a vat ho colh te kho dingin thilsining a um. Muslim hruaitu chimchung mi ah American le Rassia nih cu ralpi cu an hruai lai, atimi hna ruah tikah thin a hung phang ngai ko.

Khrihfa Baibla nihcun donghnak ralpi cu Israel miphun le zumlotu miphun vialte karlak ah a si lai, tiah a ti. American nih Israel himnak pek hi ai hmai thlakmi a si. Cu lawng siloin Israel zumtu (khrihfa) vialte hringsortu an si bantukin, Christianity aiawh in khrihfa tiah auh tawnmi ram a si ve. Cun Rassia khi communist rampi cu si kaw kan baibal nih zumlotu atimi ram bak a si. Atu Rassia khi le Tuluk (China) khi vawlei cung ram thawngah tangti an si ve hoi..an pahnih commnunist ram an si veve. Naite U.S nih Syria ah thli ralkap a thlah lai ah khan Rassia nih ralrinnak a pek khah! Ning cang loin na um ahcun…ti bantuk khin. U.S nih Rassia le Tuluk khi aisei deuh tein a ti kemh lengmang hna..an chung tein an irem ziar hna lo..hi hna hi. Cucaah atu kan vawlei supper power ngeimi ram hna lakah ah hin a chung tein rin hme tein aa rin cang cuh! Then hnih ah then aa tim cang. Cucaah ahcun kan mah chan ahhin vawlei ralpi pathumnak hi a chuak lai lo, ti khawh a si hrimhrim lo.

Asinain Khrihfa Baibal nih 2 Thesalonian 2:4 donghnak ralpi a timi le Ezekiel 38 le Biathlam 16 ah donghnak ral tuknak kong a chimmi cu Jesuh khrih a voihnihnak a rat tthan lai teah a cang dingin chim a si. Atu kan vawlei aa tim cuahmah bantukin a ummi ralpi pathumnak hi kan baibal nih donghnak ralpi atimi he aa khah a si ahcun le a chuah taktak a si ahcun Jesuh Khrih rat tthannak caan a nai tuk cang, timi fiang tein langhtertu a si hnga. Sihmanhsehlaw vawlei ah ralpi voi zeizet dah a tho lai i a voizeizetnak hi dah a donghnak a si lai, ti hi a hohmanh nih kan fiang rih lomi a si. A zeizong va si ko sehlaw a fiangmi cu kan vawlei cung thil umtuning a dik ti lo. Baibal donghnak kong he pehtlai in chim chungmi an tling dih ti awk a si cang…
Cucaah zeibantuk zumhnak ah dah ka dir timi icheck caan a si.
Daithlang in um ko caan a si ti lo.

Nihin kan nunnak ah ruah awk ngai thil a simi Pathian bia tawite .
Nizan cu a liam cang i zeihmanh kan tuah kho ti lo caah nizan kong cu ruah lengmang awk a si ti lo.Cun thaizing cu a rat rih lo caah lungretheihpi awk a si rih lo .Kan ngeihmi cu nihin lawng hi a si.Cucaah nikhat ca a za in nung usih.

Kan thinlung dihlak in nikhat caah nung usih ,ni dang cu Pathian nih kan caah a ruah ciami thil an si .Hiti kan ti tikah hmailei caah tuaktaanmi ngeih lo awk Kan si ,tinak a si lo.Hmailei ca cu tuaktaan cio awk kan si. A sinain hmailei ca i tuaktaanmi cu kan thilrit ah canter awk a si lo .Kan tuaktaanmi cu Pathian hmaiah chia usilaw Amah thluachuahnak hal usih.

Nikhat i kan thilrit cungah a dang chapti awk kan si lo.Nifatin kan thilrit kha nikhat caah a zaa,tiah kan Bawipa nih a Kan chimh .Cucu Pathian bomhnak le Thlarau ttanpinak thawngin nikhat kan thilrit cu ahohmanh nih kan phurh khawh cio ko lai.

Cucaah cun Pathian lamhruainak he nikhat ca lawngin nung usilaw kan thilrit cu kan caah thilrit tuk a si lai lo ,Kaar khatte kaar kha a biapi tukmi a si .Cucaah cun nihin ahhin Pathian he kaar khatte in kaar lengmang usihlaw kan phan rih lomi thaizing ahcun kaar tampi kan kaar khawh lai le kan thilrit kha a zaang lai .Nihin i kan thilrit kha Pathian sinah chia usilaw kan thilrit kha zaangter cang hna u sih .Nihin i kan nunnak dihlak kha Pathian sinah chia usih ......Thaizing na phan rih lomi kongah lungrethei in um hlah nihin tu hi nuamten le thianghlim ten hman khawh i zuam cio hna usih ti kha sawm kan duh hna..

Minung kannun hi khualtlawn a si

 Minung kannun hi khualtlawn a si ii , Vawlei hi kan khualtlawnnak ram a si ..
Lamhla pi kal si lo in , kan lam thluan ii kan tuah mi tete kha a biapi deuh ..
Minung kannun hi muicawl ( video ) bantuk a si ,, voitampi langh silo in , kan langh nak hnihkhat te tu ah muicawl ( action ) thiam a hau deuh ..

Minung kannun hi khualtlawn nak lamhlapi bantuk a si ii , lampi ah ii dinh Zia thiam kan hau ..
Minung kannun hi tlik zuamnak biapi tuk mi bantuk a si ii ,, sautuk ii dinh awk a ttha lo ..
Minung kannun hi CaUk ( book) pakhat bantuk a si , cahmai ( page ) tampi ttial nak in ,, kan ttial mi hnihkhat minih rel than an duh zungzal mi si a biapi deuh ..

Nihin ii kan konglam kan ttial mi kha thaizing ah minih an rel lai ..
Cahmai lanhtak mi le rel nuamlo mi a si nak hnga lo , nihin kan konglam kha dawhten ttial ii zuam hna u sih ..